پوشانيدن بدن صلاحيت داشته باشد . « ريش » به معناى هر پوششى است كه مايه زينت و جمال باشد ، اين كلمه در اصل لغت به معناى پر پرندگان است ، و به اعتبار اينكه پر پرنده مايه زينت آن است در غير پرنده نيز استعمال مىشود ، و چه بسا به اثاث خانه و متاع آن نيز اطلاق شود .
و گويا مراد از اينكه فرمود : « ما بر شما لباس و ريش نازل كرديم » اين باشد كه ما آن را براى شما آفريديم ، هم چنان كه در آيه « وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيه بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنافِعُ » « 1 » و آيه « وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ الأَنْعامِ ثَمانِيَةَ أَزْواجٍ » « 2 » نازل كردن به اين معنا آمده است . علاوه بر اينكه در آيه « وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُه وَما نُنَزِّلُه إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ » « 3 » از نظر اينكه هر موجودى از عالم غيب به عالم شهادت فرود آمده خلقت هر چيزى به انزال آن تعبير شده است .
البته همه مىدانيم كه « لباس » به معناى چيزى است كه انسان آن را براى پوشيدن تهيه مىكند ، نه مواد اصلى آن از قبيل پنبه ، پشم ، ابريشم و غيره كه پس از انجام عملياتى از قبيل رشتن ، بافتن ، بريدن و دوختن به صورت لباس درمىآيد . بنا بر اين ، آيه مورد بحث كه لباس را با اينكه عمل خود انسان است مخلوق خدا شمرده نظير آيه « وَاللَّه خَلَقَكُمْ وَما تَعْمَلُونَ » « 4 » است ، كه عمل انسان را هم مخلوق خدا شمرده است . و جهتش اين است كه از نظر تكوين فرقى ميان نسبتى كه عمل انسان به خدا دارد ، و نسبتى كه عمل طبايع از قبيل زردى طلا و شيرينى عسل و روئيدن گياهان به وى دارد ، نيست ، زيرا جميع علل و اسباب و قدرت آنها همه منتهى به خداى سبحان است ، و خداوند به همه آنها و آثارشان احاطه دارد .
البته اينكه گفتيم جميع موجودات و آثار و اعمال طبيعى و اختيارى آنها منتهى به ذات پروردگارند ، معنايش اين نيست كه نسبت خلقت به همه اشيا يك نواخت است ، به طورى كه نواقص و قبائحى كه در آنها ديده مىشود مخلوق خدا باشد ، نه ، چنين نيست ، زيرا هر چيزى كه معناى نقص و قبح را دارا باشد چه مانند گناهان از مقوله عمل اختيارى بوده باشد و چه مانند گزيدن عقرب عمل غريزى باشد برگشت حقيقيش به فقدان كمال و نداشتن تماميت و زيبايى در خلقت است ، و همه اينها امورى است عدمى كه خلقت به آن تعلق نمىگيرد .
هامش
( 1 ) و ما نازل كرديم آهن را كه در آن نيرويى زياد و منافعى است . سوره حديد آيه 25
( 2 ) و براى شما از چارپايان هشت جفت نازل نمود . سوره زمر آيه 6
( 3 ) و هيچ چيز نيست مگر آنكه نزد ما خزينه هاى آن موجود است و ما آن را نازل نمىكنيم مگر به مقدار معلوم . سوره حجر آيه 21
( 4 ) خداوند شما را و آنچه را مىكنيد خلق كرده . سوره صافات آيه 96