جزئيات و تفصيل خلقت او چگونه بوده ؟ صريحا بيان نكرده است . ليكن آياتى هست كه مىتوان از آنها چيزهايى در اين باره استفاده كرد ، از آن جمله آيه * ( « لأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ ، ثُمَّ لآتِيَنَّهُمْ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ وَعَنْ أَيْمانِهِمْ وَعَنْ شَمائِلِهِمْ وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ » ) * « 1 » است كه حكايت قول خود او است ، و از آن استفاده مىشود كه وى نخست در عواطف نفسانى انسان يعنى در بيم و اميد ، و در آمال و آرزوهاى او ، و در شهوت و غضبش تصرف مىنمايد و آن گاه در اراده و افكارى كه از اين عواطف برمىخيزد .
قريب به معناى اين آيه ، آيه شريفه « قالَ رَبِّ بِما أَغْوَيْتَنِي لأُزَيِّنَنَّ لَهُمْ فِي الأَرْضِ » « 2 » است ، زيرا معناى اين آيه اين است كه : من امور باطل و زشتىها و پليدىها را از راه ميل و رغبتى كه عواطف بشرى به آن دارد در نظر آنان زينت داده ، به همين وسيله گمراهشان مىكنم ، مثلا زنا را كه يكى از گناهان است از آنجايى كه مطابق ميل شهوانى او است در نظرش آن قدر زينت مىدهم تا به تدريج از اهميت محذور و زشتى آن كاسته و هم چنان مىكاهم تا يكباره تصديق به خوبى آن نموده و مرتكبش شود .
نظير آيه فوق ، آيه « يَعِدُهُمْ وَيُمَنِّيهِمْ وَما يَعِدُهُمُ الشَّيْطانُ إِلَّا غُرُوراً » « 3 » و همچنين آيه « فَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ » « 4 » مىباشد .
همه اين آيات بطورى كه ملاحظه مىكنيد دلالت دارد بر اينكه ميدان عمل تاخت و تاز شيطان همانا ادراك انسانى ، و ابزار كار او عواطف و احساسات بشرى است . و به شهادت آيه « الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ » « 5 » اوهام كاذب و افكار باطل را شيطان در نفس انسان القا مىكند .
البته اين القائات طورى نيست كه انسان آن را احساس نموده ميان آنها و افكار خودش فرق بگذارد ، و آن را مستند به كسى غير از خود بداند ، بلكه بدون هيچ ترديدى آن را نيز افكار خود دانسته و عينا مانند دو دو تا چهار تا و ساير احكام قطعى از خود و از رشحات فكر خود مىداند . و هيچ منافاتى ندارد كه افكار باطل ما هم مستند به خود ما باشد و هم بگوييم كه
هامش
( 1 ) سوره اعراف آيه 17
( 2 ) سوره حجر آيه 39
( 3 ) وعده شان مىدهد و اميدوارشان مىكند ، و ليكن شيطان وعده شان نمىدهد مگر به فريب .
سوره نساء آيه 120
( 4 ) پس شيطان عملهايشان را در نظرشان زينت داد . سوره نحل آيه 63
( 5 ) سوره ناس آيه 5