كه در بين راه در باره مقصد خود متحير مىشود « غوى » است و كسى كه با حفظ مقصد از راه منحرف مىشود « ضال » است ، و تعبير اولى نسبت به خبرى كه در آيه است مناسبتر است ، براى اينكه بلعم بعد از انسلاخ از آيات خدا و بعد از اينكه شيطان كنترل او را در دست گرفت راه رشد را گم كرد و متحير شد ، و نتوانست خود را از ورطه هلاكت رهايى دهد ، و چه بسا هر دو كلمه يعنى غوايت و ضلالت در يك معنا استعمال شود ، و آن خروج از طريق منتهى به مقصد است .
مفسرين در تعيين صاحب اين داستان اقوال مختلفى دارند و - ان شاء اللَّه - همه آنها و يا بعضى از آنها در بحث روايتى آينده نقل مىشود ، و آيه شريفه هم بطورى كه ملاحظه مىفرماييد اسم او را مبهم گذاشته و تنها به ذكر اجمالى از داستان او اكتفاء كرده است ، و ليكن در عين حال ظهور در اين دارد كه اين داستان از وقايعى است كه واقع شده ، نه اينكه صرف مثال بوده باشد .
و معناى آيه چنين است : * ( « وَاتْلُ عَلَيْهِمْ » ) * بخوان بر ايشان ، يعنى بر بنى اسرائيل و يا همه مردم ، خبر از امر مهمى را و آن « نبا » داستان مردى است كه * ( « الَّذِي آتَيْناه آياتِنا » ) * ما آيات خود را برايش آورديم ، يعنى در باطنش از علائم و آثار بزرگ الهى پرده برداشتيم ، و به همين جهت حقيقت امر برايش روشن شد * ( « فَانْسَلَخَ مِنْها » ) * پس بعد از ملازمت راه حق آن را ترك گفت .
* ( « فَأَتْبَعَه الشَّيْطانُ فَكانَ مِنَ الْغاوِينَ » ) * شيطان هم دنبالش را گرفت و او نتوانست خود را از هلاكت نجات دهد .
* ( « وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناه بِها وَلكِنَّه أَخْلَدَ إِلَى الأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواه . . . » ) *
« اخلاد » به معناى ملازمت دائمى است ، و اخلاد بسوى ارض ، چسبيدن به زمين است ، و اين تعبير كنايه است از ميل به تمتع از لذات دنيوى و ملازمت آن .
كلمه « لهث » وقتى در سگ استعمال مىشود به معناى بيرون آوردن و حركت دادن زبان از عطش است .
پس اينكه فرمود : * ( « وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناه بِها » ) * معنايش اين مىشود كه اگر ما مىخواستيم او را بوسيله همين آيات به درگاه خود نزديك مىكرديم ( آرى در نزديكى به خدا ارتفاع از حضيض و پستى اين دنيا است هم چنان كه دنيا بخاطر اينكه انسان را از خدا و آيات او منصرف و غافل ساخته و به خود مشغول مىسازد اسفل سافلين است ) و بلند شدن و تكامل انسان بوسيله آيات مذكور كه خود اسباب ظاهرى الهى است باعث هدايت آدمى است ، و ليكن سعادت را براى آدمى حتمى نمىسازد زيرا تماميت تاثيرش منوط به مشيت خدا است و خداوند سبحان