در شناختن اين دشمن خانگى و درونى خود بىاعتناييم ؟ دشمنى كه از روز پيدايش بشر تا روزى كه بساط زندگيش برچيده مىشود بلكه حتى پس از مردنش هم دست از گريبان او بر نمىدارد و تا در عذاب جاودانه دوزخش نيندازد آرام نمىگيرد . آيا نبايد فهميد اين چه موجود عجيبى است كه در عين اينكه همه حواسش جمع گمراه كردن يكى از ماها است و در همان ساعتى كه مشغول گمراه كردن او است عينا به همان صورت و در همان وقت سرگرم گمراه ساختن همه بنى نوع بشر است ؟ در عين اينكه از آشكار همه با خبر است از نهان آنان نيز اطلاع دارد ، حتى از نهفته ترين و پوشيده ترين افكارى كه در زواياى ذهن و فكر آدمى جا دارد با خبر است . و علاوه بر اينكه با خبر است مشغول دسيسه در آن و گمراه ساختن صاحب آن نيز هست .
آيا تعجب در اين است كه ما چنين بحثى را عنوان كرديم و يا در اين است كه چرا مفسرين تا كنون اسمى از آن نبردهاند ؟ و اگر هم احيانا متعرض آن شدهاند به پيروى از روشى كه دانشمندان صدر اول اسلام داشتهاند تنها متعرض اشكالاتى شدهاند كه مردم عوام در برخورد با آيات اين داستان متوجه آن مىشوند ، و در اين چهار ديوارى هر طايفه اى بر آنچه فهميده استدلال و جنگ و جدال كرده و فهم طايفه ديگر را تخطئه نموده بر آن ايراد كرده و به شمارش اشكالات مربوط به داستان پرداخته است .
1 - چرا خداوند ابليس را آفريد ؟ او كه مىدانست وى چكاره است ؟ 2 - با اينكه ابليس از جن بود چرا خداوند او را با ملائكه محشور و همنشين كرد ؟ 3 - با اينكه مىدانست او اطاعتش نمىكند چرا امر به سجده اش كرد ؟ 4 - چرا او را موفق به سجده نكرد و گمراهش نمود ؟ 5 - چرا بعد از آن نافرمانى او را هلاك نكرد ؟ 6 - چرا تا روز قيامت مهلت داد ؟ 7 - چرا او را مانند خون در سراسر وجود آدمى راه داده و بر او مسلطش كرده است ؟ 8 - چرا به لشكريانى تاييدش نمود و بر همه جهات حيات انسانى او را مسلط نمود ؟ 9 - چرا او را از نظر و احساس بشر پنهان كرد ؟
10 - چرا همه كمكها را به او كرد و به آدميان كمك نكرد ؟ 11 - چرا اسرار خلقت بشر را از او پوشيده نداشت تا چنين به اغواى او طمع نبندد ؟ 12 - با اينكه او دورترين و دشمنترين مخلوقات بود چطور با خدا حرف زد و خداوند هم با او تكلم كرد ؟ آيا همانطور كه بعضىها گفتهاند از راه معجزه بوده يا آثار و علايمى ايجاد كرده كه ابليس از ديدن آن آثار به مراد او پى برده « 1 » ؟
13 - ورودش به بهشت از چه راهى بوده ؟ 14 - چگونه ممكن است در بهشت كه مكان قدس و طهارت است وسوسه و دروغ و گناه واقع شود ؟ 15 - با اينكه حرفهايش مخالف گفتار خداوند بود
هامش
( 1 ) تفسير تبيان ج 4 ص 360