روايات موقوفه بود ، و ليكن صرفنظر از اختلافى كه در مضمون آن دو است از نظر جزئيات قصه نه با يكديگر تطبيق مىشوند و نه با ظاهر آيات ، درخواستى كه كردند تنها مساله ديدن خدا بود كه رد شد ، و درخواست موسى هم زنده شدن ايشان بود كه زنده شدند ، و درخواست ديگرش نوشته شدن رحمت بر بنى اسرائيل بود كه آن هم به شرط تقوا و ايمان به آيات خدا مستجاب شد ، ديگر چه وفاده و اجرى طلب داشتند كه به ايشان داده نشد و در عوض آن را به امت آخر الزمان دادند ؟
اشكال ديگر اينكه از ظاهر سياق استفاده مىشود كه در جمله * ( « وَمِنْ قَوْمِ مُوسى أُمَّةٌ يَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَبِه يَعْدِلُونَ » ) * خطاب به پيغمبر اكرم است نه به موسى .
نظير اين دو روايت در منطبق نشدن با آيه ، روايتى است كه از ابن عباس در ذيل جمله * ( « اكْتُبْ لَنا فِي هذِه الدُّنْيا حَسَنَةً وَفِي الآخِرَةِ » ) * نقل شده ، در اين روايت ابن عباس گفته است : خداوند اين درخواست را به موسى نداد ، بلكه در جوابش فرموده : * ( « عَذابِي أُصِيبُ بِه مَنْ أَشاءُ ) * - تا آنجا كه مىفرمايد - * ( الْمُفْلِحُونَ » ) * « 1 » ، مقصود ابن عباس اين است كه خداوند اين دعاى موسى را در حق امت اسلام مستجاب كرد نه در حق خود او ، و ما گفتيم كه ظهور آيه در غير اين معنا است .
و نيز نظير اين روايت آن روايتى است كه از سدى نقل شده كه در ذيل جمله * ( « إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ . . . » ) * ، گفته است : موسى گفت پروردگارا ! سامرى به ايشان گفت گوساله درست كنند ليكن چه كسى گوساله را زنده كرد و روح در آن دميد ؟ پروردگار فرمود : « من » . گفت :
پس تو خودت ايشان را گمراه كردى « 2 » .
عياشى نيز نظير اين روايت را در تفسير خود از ابى جعفر و ابى عبد اللَّه ( ع ) بطور مرسل يعنى بدون ذكر سند نقل كرده ، و در آن دارد كه موسى گفت : پروردگارا چه كسى گوساله را به صدا درآورد ؟ فرمود : « من » . موسى اين را كه شنيد گفت : * ( « إِنْ هِيَ إِلَّا فِتْنَتُكَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَتَهْدِي مَنْ تَشاءُ » ) * « 3 » .
و اشكال اين روايات اين است كه موسى ( ع ) جمله مذكور را در موقع هلاك شدن هفتاد نفر گفته نه در داستان سامرى و گوساله اش ، مگر اينكه بگوييم موسى اين جمله را دوباره و در دو جا گفته است .
هامش
( 1 ) الدر المنثور ج 3 ص 139
( 2 ) تفسير الدر المنثور ج 3 ص 239
( 3 ) تفسير عياشى ج 2 ص 31 ح 85