و از اين سنخ بيان كه ميان « مبين » و « بيان » از نظر سعه و ضيق اختلاف باشد در قرآن كريم بسيار ديده مىشود ، مثلا از ابليس حكايت شده كه بطور عموم گفته است : « فَبِعِزَّتِكَ لأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ . . . » « 1 » و در جاى ديگر دايره فعاليت خود را تنگ كرده و گفته است :
« لأَتَّخِذَنَّ مِنْ عِبادِكَ نَصِيباً مَفْرُوضاً » « 2 » بطورى كه ملاحظه مىكنيد اين جمله استخراج شده است از جمله اول كه از او حكايت شده .
و نيز در اول همين سوره نخست خطاب به اين امت نموده مىفرمايد : « وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ » « 3 » آن گاه بطور عموم مىفرمايد : « يا بَنِي آدَمَ إِمَّا يَأْتِيَنَّكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ » « 4 » در اين مثال به عكس مثال بالا « بيان » عام و « مبين » خاص است ، و اين سنخ بيان همانطورى كه در سابق گفته شد از قبيل استخراج خطاب از خطاب و منظور از آن تعميم دادن مطلب است ، و نظائر آن در قرآن كريم بسيار است .
بنا بر آنچه گذشت برگشت بيان بودن جمله * ( « الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ » ) * به استخراج بيان از بيان براى تطبيق دادن بيان بر مورد حاجت است ، و مثل اين است كه فرموده باشد : وقتى رحمت مكتوب بر بنى اسرائيل منحصرا براى كسانى مكتوب و واجب شده است كه تقوى پيشه كنند و زكات دهند و به آيات ما ايمان بياورند ، در اين زمان كه زمان بعثت آخرين پيغمبر ما است مصداق آن اشخاص از بنى اسرائيل تنها كسانى هستند كه اين پيغمبر را پيروى كنند ، براى اينكه در اين عصر تنها ايشانند كه تقوى داشته و زكات مىدهند و هم به آيات ما ايمان دارند ، موسى و عيسى و محمد ( ع ) را تصديق نموده و آيات و معجزات و شرايع و احكامى را كه ما بوسيله ايشان فرستاديم پذيرفتند ، آرى ، تنها ايشانند كه به آيات و امارات نبوت محمد ( ص ) و علامات ظهور دعوت وى كه در تورات و انجيل آمده ايمان آوردند .
در اين آيه به جاى « يؤمنون » كلمه « يتبعون » به كار رفته ، و اين بهترين تعبير است ، زيرا ايمان به آيات خداى سبحان و ايمان آوردن به انبياء و شرايع ايشان به اطاعت و تسليم در برابر دستورات ايشان است ، و تعبير به « يتبعون » دلالت بر همين معنا مىكند و مىفهماند ايمان به
هامش
( 1 ) پس به عزتت سوگند كه همگى و تمامى بندگانت را اغواء مىكنم . سوره ص آيه 82
( 2 ) از بندگانت نصيب معلومى اغواء خواهم نمود . سوره نساء آيه 118
( 3 ) و به تحقيق ما شما را آفريديم و سپس صورتگرى كرديم . سوره اعراف آيه 11
( 4 ) اى بنى آدم اگر پيغمبرانى از خودتان بسويتان آيند . سوره اعراف آيه 35