جريان ميقات موسى بوده « 1 » .
اين بود كلام صاحب المنار در ذيل آيه مورد بحث ، و ليكن خواننده محترم به خوبى مىداند اقوالى كه صاحب المنار نقل كرده مخصوصا دو قول اول هيچ شاهدى بر آنها در خود آيه ديده نمىشود ، و روايات وارده در اين داستان نيز هيچ يك از آنها را تاييد نمىنمايد .
و اما اينكه گفت : « اگر داستان وارده در آيه مورد بحث همان داستانى باشد كه در آيه » 143 « يعنى آيه » لَمَّا جاءَ مُوسى لِمِيقاتِنا وَكَلَّمَه رَبُّه « وارد شده ، لازمه اش اين است كه داستان گوساله پرستى بنى اسرائيل در وسط اين داستان گنجيده شده باشد و اين از فصاحت قرآن بدور است » .
جوابش اين است كه وقتى از فصاحت قرآن بدور است كه عنايتى در كار نباشد و اما اگر عنايت و خصوصيتى در كار بيايد هيچ مانعى نيست از اينكه در وسط نقل داستانى به داستان ديگرى پرداخته شود ، و امثال آن در قرآن كريم بسيار است ، آرى اگر قرآن كريم كتابى تاريخى و رمانى مانند ساير رمانها بود البته اين انتقال به داستانى در خلال داستانى ديگر عيب شمرده مىشد ، و ليكن قرآن كريم كتاب هدايت و دلالت و حكمت است ، از هر قضيه و هر اتفاقى كه در ادوار گذشته رخ داده تنها آن قسمتش را نقل مىكند كه به كار هدايت بخورد .
و اما اينكه گفت : « اگر رجفه بخاطر همان سؤال رؤيتى باشد » كه در آيه « 143 » بود جا داشت در اين آيه بفرمايد : « بما قال السفهاء منا » نه « بما فعل » ، جوابش اين است كه مؤاخذه اى كه خداوند از ايشان كرده و ايشان را به رجفه مبتلا ساخته بخاطر نافرمانى ايشان بوده . و نافرمانى خود عمل و فعلى است ، هر چند از قبيل گفتار باشد و لذا مىگوييم آيه « إِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » « 2 » بدون ترديد شامل گناهان زبانى از قبيل كلمات كفرآميز و دروغ و افتراء نيز مىشود ، و على الظاهر جهتش همين است كه عذاب و كيفر در مقابل خود عمل نيست ، تا گناهان زبانى را شامل نشود بلكه در مقابل چيزى است كه لازمه عمل و قول است ، از قبيل اسائه ادب و يا عناد و يا بىاعتنايى به مقام پروردگار كه اينها جداگانه عمل شمرده مىشوند .
علاوه بر اين ، اين اشكال اگر وارد باشد و جواب نداشته باشد تازه اشكالى است كه بر اقوال منقول در المنار نيز وارد است . براى اينكه همه آن اقوال عذاب رجفه را در قبال سخن
هامش
( 1 ) تفسير المنار ج 9 ص 215
( 2 ) اين كيفرها كه مىبينيد جز كيفر همان اعمالى كه در دنيا مىكرديد نيست . سوره تحريم آيه 7