گوساله را داشته است .
اين آيه داستان گوساله پرستى بنى اسرائيل را ذكر مىكند ، و تفصيل آن بطورى كه در سوره « طه » آمده اين است كه : بعد از رفتن موسى ( ع ) به ميقات پروردگار ، بنى اسرائيل از دير آمدنش به تنگ آمدند و سامرى از ناشكيبايى ايشان استفاده نمود و آنان را بفريفت ، به اين طريق كه زينت آلات ايشان را گرفت و از آن مجسمه گوساله اى ريخت كه مانند ساير گوساله ها صدا مىكرد ، و آن را معبود ايشان خواند و گفت : اين است إله شما و إله موسى . بنى اسرائيل هم گفته او را پذيرفته و در برابر آن به سجده درآمدند و آن را معبود خود پنداشتند . البته در سوره مورد بحث اين جزئيات ذكر نشده ، و آنچه هم كه ذكر شده بىنياز از جزئيات مذكور در سوره « طه » نيست . و اين خود دليل روشنى است بر اينكه سوره « طه » قبل از سوره مورد بحث نازل شده .
به هر حال اينكه فرمود : * ( « وَاتَّخَذَ قَوْمُ مُوسى مِنْ بَعْدِه مِنْ حُلِيِّهِمْ عِجْلًا جَسَداً » ) * معنايش اين است كه : قوم موسى بعد از رفتن وى به ميقات پروردگار خود و قبل از آنكه برگردد - چون بعد از ذكر اين داستان مراجعت موسى را بيان مىكند - گوساله اى را براى خود معبود گرفتند ، و اين گوساله مجسمه اى بود داراى آواز .
جمله * ( « ألَمْ يَرَوْا أَنَّه لا يُكَلِّمُهُمْ وَلا يَهْدِيهِمْ سَبِيلًا » ) * ايشان را مذمت مىكند به اينكه چطور يك مطلب روشن و واضحى را كه عقل هر كس در اولين نظر آن را درك مىكند درك نكردند و هيچ به خود نگفتند : اگر اين گوساله خداى ما بود لا بد و لا جرم با ما حرفى مىزد و ما را به راه راست هدايت مىكرد .
و اگر از ميان همه صفاتى كه منافى با الوهيت گوساله است ، خصوص حرف نزدن و هدايت نكردن آن را ذكر نمود و از ساير صفات آن از قبيل جسميت ، مصنوع بودن ، محدوديت و گنجيدنش در مكان و زمان و امثال اينها سكوت كرد ، با اينكه اينها نيز منافات با الوهيت آن دارد ، براى اين بود كه اين دو صفت يعنى تكلم و هدايت از روشنترين صفاتى است كه الوهيت مستلزم آن است ، زيرا هر كس هر چيزى را إله و معبود خود مىداند ناگزير است از اينكه آن إله را به آن نحوى كه خود او دوست مىدارد پرستش كند ، لا جرم آن إله مىبايستى راه پرستش مورد علاقه خود را به بندگان خود معرفى كند و اين خود مستلزم تكلم و تفهيم است ، و بنى اسرائيل با اينكه مىديدند گوساله حرف نمىزند و آنان را هدايت نمىكند با اين همه پيشنهاد الوهيت آن را از سامرى پذيرفتند .
جهت ديگرى كه باعث شد از ميان همه صفات گوساله مزبور اين دو صفت ذكر شود
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 319
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٣١٩