جمله ديگرى كه گفت : « ما عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِله غَيْرِي » « 1 » بر مىآيد كه او براى خود معبودى اتخاذ نكرده بوده ، و تنها خود را معبود مردم مىدانسته است . و لذا بعضى از مورخين نوشتهاند كه خود فرعون دهرى مسلك بوده ، و اصلا براى عالم صانعى قائل نبوده ، و مردم را هم از پرستش بتها منع مىكرده ، و مىگفته كه تنها بايد مرا بپرستيد ، و به همين جهت بعضى از ايشان بطورى كه شنيده مىشود آيه مورد بحث را « و الهتك » - به كسر همزه و فتح لام با الف بعد از لام - قرائت كردهاند كه هم بر وزن عبادت است و هم به معناى آن .
ليكن صحيحتر همان چيزى است كه از ظاهر جمله مورد بحث استفاده مىشود .
و از جمله « ما عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِله غَيْرِي » هم بيش از اين بر نمىآيد كه مىخواسته إله و معبود ديگرى كه مالك و مدبر امور خصوص قبطيان باشد نفى كرده و تدبير امور آنان را به خود اختصاص دهد . و اين حرف هم تنها از او نبوده ، همه بتپرستان - تا آنجا كه ما سراغ داريم - همين را مىگفتهاند ، يعنى براى هر صنفى از اصناف خلائق از قبيل آسمان و زمين ، دريا و خشكى و اقوام و همچنين براى اقسام مختلف حوادث از قبيل صلح و جنگ ، دوستى و دشمنى و زشتى و زيبايى خداى جداگانه اى قائل بودند ، و خود از ميان همه آن خدايان آن خدايى را مىپرستيدند كه مورد حاجت و نيازشان بوده ، مثلا سكنه سواحل درياها بيشتر پروردگار دريا و طوفان را مىپرستيدند .
بنا بر اين ، معناى گفتارش كه گفت : « ما عَلِمْتُ لَكُمْ مِنْ إِله غَيْرِي » اين است كه :
من براى شما قبطىها پروردگارى غير از خودم سراغ ندارم ، پروردگار شما قبطىها منم نه آنكه موسى ادعا مىكند كه از طرف او مبعوث شده ، و خودش هم او را مىپرستد . مؤيد اين معنا قرينه اى است كه همراه كلام او است ، و آن اين است كه بعد از جمله مزبور بنا به حكايت قرآن اضافه كرده : « فَأَوْقِدْ لِي يا هامانُ عَلَى الطِّينِ فَاجْعَلْ لِي صَرْحاً لَعَلِّي أَطَّلِعُ إِلى إِله مُوسى وَإِنِّي لأَظُنُّه مِنَ الْكاذِبِينَ » « 2 » از اين كلام به خوبى بر مىآيد كه فرعون در معبود بودن خود براى موسى شك داشته و اين خود قرينه است بر اينكه در جمله قبلى نمىخواسته وجود خدايى غير خود را انكار كرده و بگويد : من علم به عدم وجود آن دارم ، بلكه مىخواسته علم به وجود چنين خدايى را نفى و انكار كند .
هامش
( 1 ) معبود ديگرى غير خودم براى شما سراغ ندارم . سوره قصص آيه 38
( 2 ) پس اى هامان خشت خام را پخته كن و با آن برايم برجى بساز ، باشد كه از آن بالا رفته از اللَّه موسى اطلاعى حاصل كنم ، من او را از دروغگويان مىپندارم . سوره قصص آيه 38