اما مستضعفين ، چون مزيت قابل اعتنايى ندارند ، و غالبا از جنس زنان و يا اطفال و يا مردان ديوانه و خرف هستند ، لذا نمىتوانيم مراد از * ( « رِجالٌ يَعْرِفُونَ » ) * را چنين كسانى بدانيم زيرا اگر مراد چنين كسانى بود نمىفرمود : * ( « رِجالٌ يَعْرِفُونَ » ) * بلكه مىفرمود : « قوم يعرفون » يا « طائفة يعرفون » و يا « اناس يعرفون » و يا تعبيرات ديگرى كه از قرآن كريم معهود است ، مانند : « لِمَ تَعِظُونَ قَوْماً اللَّه مُهْلِكُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ » « 1 » و « إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ » « 2 » و « فَآمَنَتْ طائِفَةٌ مِنْ بَنِي إِسْرائِيلَ وَكَفَرَتْ طائِفَةٌ » « 3 » .
علاوه بر اينكه اوصافى كه خداى تعالى در آيات بعد براى رجال مزبور ذكر مىكند و تذكراتى كه به آنان مىدهد امورى است كه جز به اهل منزلت و مقربين درگاه خدا نمىتواند قائم باشد تا چه رسد به اينكه مردم متوسط و مستضعفين را هم شامل شود .
خلاصه كلام اينكه از چند جهت نمىتوان گفت مراد از رجال اعراف مردم مستضعفند :
يكى اينكه اين رجال در محلى قرار دارند به نام اعراف ، و در مقامى هستند كه از خصوصياتى كه در سيماى فرد فرد اهل محشر است به جميع امتيازات نفسانى و تفاصيل اعمال آنان پى مىبرند و حتى اهل دوزخ و بهشت را پس از رفتن به دوزخ و بهشت نيز مىبينند ، و اين مقام بدون شك مقام و منزلت رفيعى است مخصوص آنان ، نه دوزخيان داراى چنان خصوصيتى هستند و نه اهل بهشت ، به شهادت اينكه قرآن كريم از زبان اهل دوزخ مىفرمايد : « ما لَنا لا نَرى رِجالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الأَشْرارِ » « 4 » و نيز مىفرمايد : « رَبَّنا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلَّانا مِنَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ نَجْعَلْهُما تَحْتَ أَقْدامِنا لِيَكُونا مِنَ الأَسْفَلِينَ » « 5 » و نيز مىفرمايد : « لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ يَوْمَئِذٍ شَأْنٌ يُغْنِيه » « 6 » .
معناى « سيما » اين نيست كه در قيامت اهل بهشت را به علامتى و اهل دوزخ را به
هامش
( 1 ) چه پند مىدهيد قومى را كه خداوند هلاك و يا معذبشان خواهد نمود ؟ . سوره اعراف آيه 164
( 2 ) و آنان مردمى هستند كه در صدد پاك كردن خود هستند . سوره اعراف آيه 82
( 3 ) پس ايمان آورد طايفه اى از بنى اسرائيل و كفر ورزيد طايفه اى ديگر . سوره صف آيه 14
( 4 ) اين چيست كه نمىبينيم مردانى را كه در دنيا از اشرارشان مىپنداشتيم . سوره ص آيه 62
( 5 ) پروردگارا آن كسانى را از جن و انس كه در دنيا به گمراهى ما پرداختند نشانمان ده آنان را زير پاى خود لگد كنيم تا حقير و خوار شوند . سوره حم سجده آيه 29
( 6 ) در آن روز هر كسى را آن قدر كار و گرفتارى است كه ديگر نمىتواند به كار ديگران توجهى داشته باشد . سوره عبس آيه 27