و اين سياق بدون ترديد اين معنا را افاده مىكند كه رجال اعراف منحاز و متمايز از دو طايفه نامبرده هستند ، و خلاصه اينكه نه از اهل بهشتند و نه از اهل دوزخ . حال يا از اين جهت است كه اصلا انسان نيستند ، و يا از اين جهت است كه از حيث سؤال و جواب و ساير شؤون و خصوصيات قيامت از آن دو طايفه بيرونند . و در حقيقت اهل محشر سه طايفه هستند : دوزخيان ، اهل بهشت و اهل اعراف ، هم چنان كه در دنيا هم به سه طايفه تقسيم مىشدند : مؤمنين ، كفار و مستضعفين ، يعنى كسانى كه از جهت ضعف عقل حجت بر ايشان تمام نيست مانند برخى از زنان و اطفال و پيران ناتوان و ديوانگان و سفهاء و امثال آنان . و يا از اين جهت است كه مقام و مرتبه آنان ما فوق مقام اين دو طايفه است ، پس در اصحاب اعراف سه احتمال هست :
اما احتمال اول كه انسان نباشند ، و از يكى از دو طايفه جن و ملك بوده باشند ، احتمالى است كه نمىتوان به آن اعتناء نمود ، زيرا اطلاق لفظ « رجال » شامل ملك نمىشود ، چون اين دو طايفه متصف به رجوليت و انوثيت نمىگردند . اگر چه گاهى به شكل مردانى ظاهر شوند ، و ليكن صرف تمثل به صورت انسان مصحح اطلاق نيست ، علاوه بر اينكه دليل معتبرى هم بر اين معنا نداريم .
ناگفته نگذاريم كه تعبير به « رجال » آن هم بطور نكره و بدون الف و لام به حسب عرف لغت دلالت بر احترام و اعتنا به شان اشخاصى كه مقصود از آن هستند دارد ، چون عادتا كلمه « رجل » دلالت بر انسان قوى در اراده و تعقل دارد ، هم چنان كه در امثال آيات : « رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ وَلا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللَّه » « 1 » و « فِيه رِجالٌ يُحِبُّونَ أَنْ يَتَطَهَّرُوا » « 2 » و « رِجالٌ صَدَقُوا ما عاهَدُوا اللَّه عَلَيْه » « 3 » و « وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ » « 4 » و حتى در مثل آيه « ما لَنا لا نَرى رِجالًا كُنَّا نَعُدُّهُمْ مِنَ الأَشْرارِ » « 5 » و آيه « وَأَنَّه كانَ رِجالٌ مِنَ الإِنْسِ يَعُوذُونَ بِرِجالٍ مِنَ الْجِنِّ » « 6 » اين معنا به خوبى مشاهده مىشود . پس منظور از « رجال » افرادى هستند كه در انسانيت خود در سر حد كمال مىباشند ، و اگر در ميان آنان افرادى از زنان فرض شود از باب تغليب ، لفظ رجال در مورد مجموع ايشان به كار مىرود .
هامش
( 1 ) مردانى كه تجارت و بيع آنان را از ياد خدا غافل نمىسازد . سوره نور آيه 37
( 2 ) در آن مردانى هستند كه دوست دارند خود را پاكيزه كنند . سوره توبه آيه 108
( 3 ) مردانى كه وفا كردند آن عهدى را كه با خداى تعالى بستند . سوره احزاب آيه 23
( 4 ) و ما نفرستاديم پيش از تو مگر رجالى كه به سوىشان وحى مىفرستاديم . سوره يوسف آيه 109
( 5 ) چه شد ما را كه نمىبينيم آن مردانى را كه ما آنها را از اشرار مىشمرديم . سوره ص آيه 62
( 6 ) و چنين بود كه مردانى از آدميان پناه مىبردند به مردانى از جن . سوره جن آيه 6