جمله * ( « وَلا يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ » ) * كه دنبال آن ذكر شده مطلق است ، هم شامل فتح آن براى ورود و صعود ادعيه و اعمال آنان مىشود ، و هم شامل فتح آن براى صعود ارواحشان ، الا اينكه جمله مزبور قرينه است بر اينكه مقصود از نگشودن درهاى آسمان تنها براى ورودشان به بهشت است ، چون از ظاهر اين آيه و همچنين آيه « وَفِي السَّماءِ رِزْقُكُمْ وَما تُوعَدُونَ » « 1 » بر مىآيد كه بهشت در آسمان است .
* ( « حَتَّى يَلِجَ الْجَمَلُ فِي سَمِّ الْخِياطِ » ) * در اين جمله ورودشان به بهشت تعليق بر محال شده ، و اين تعليق بر محال كنايه است از اينكه چنين چيزى محقق نخواهد شد ، و بايد براى هميشه از آن مايوس باشند ، هم چنان كه گفته مىشود « من اين كار را نمىكنم مگر بعد از آنكه كلاغ سفيد شود ، و يا موش تخم بگذارد » در آيه مورد بحث اين معنا را به كنايه فهمانده ، چنان كه در آيه « وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ » « 2 » تصريح نموده . مطلب ديگرى كه تذكرش لازم باشد در آيه نيست ، جز اينكه اين آيه به منزله تعليل مضمون آيه قبلى است .
* ( « لَهُمْ مِنْ جَهَنَّمَ مِهادٌ وَمِنْ فَوْقِهِمْ غَواشٍ . . . » ) *
« جهنم » اسمى است از اسماى آتش آخرت . بعضى گفتهاند اين لفظ از قول عرب كه به چاه بسيار عميق « جهنام » مىگويد اخذ شده . بعضى ديگر گفتهاند كه اين كلمه لغتى است فارسى كه در زبان عربى شايع شده است . « مهاد » بسترى است گستردنى ، گهواره اطفال را هم از اين جهت مهد مىگويند . « غواشى » جمع « غاشية » و به معناى ساتر و هر چيز پوشاننده است ، روپوش زين را هم از اين جهت « غاشية السرج » گويند .
اين جمله مىفهماند كه عذاب به اهل دوزخ از پايين و بالا احاطه دارد .
* ( « وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها . . . » ) *
اين آيه و آيه بعدش مقدمه حال مؤمن و كافر را بيان مىكند تا زمينه را براى آيه * ( « وَنادى أَصْحابُ الْجَنَّةِ أَصْحابَ النَّارِ . . . » ) * فراهم سازد .
جمله * ( « لا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها » ) * براى تقويت دلهاى مؤمنين و اميدوار ساختن آنان است ، چون قبلا ايمان را مقيد به عمل صالح كرده بود ، و معلوم است كمتر كسى از مؤمنين موفق مىشود جميع اعمال صالح را انجام داده و به مقتضاى كلمه « الصالحات » كه جمع با الف و لام و مفيد استغراق است هيچ يك از اعمال صالح را ترك نكند ، و اين خود باعث
هامش
( 1 ) هم رزق شما در آسمان است ، و هم بهشتى كه وعده داده مىشويد . سوره ذاريات آيه 22
( 2 ) آنان هرگز از آتش بيرون نمىشوند . سوره بقره آيه 167