ما را گمراه ساختند ، پس عذابشان را دو چندان كن . خداوند هم در جوابشان فرمود : عذاب هر دوى شما دو چندان است و ليكن نمىفهميد . آن گاه طبقه قبلى در جوابشان گفتند : شما از جهت خفيف بودن عذاب فضيلتى بر ما نداريد . . . » .
بنا بر اين ، معناى آيه چنين مىشود : * ( « حَتَّى إِذَا ادَّارَكُوا » ) * تا آنكه طبقه قبلى و بعدى با هم جمع شدند « فيها » در دوزخ و مشاجره را به راه انداختند * ( « قالَتْ أُخْراهُمْ » ) * و گفتند طبقه بعدى كه يا به حسب مرتبه و يا به حسب زمان تابع طبقه قبلى بودند « لاوليهم » به طبقه قبليشان - يعنى نياكان و پدرانى كه قبل از آنان مىزيسته و طريق ضلالت را براى آنان هموار كرده بودند ، و يا رؤسا و پيشوايان خود - شما ما را گمراه كرديد پس خداوند عذابتان را از عذاب ما شديدتر كند ، آن گاه به درگاه خدا روى آورده و گفتند : * ( « رَبَّنا هؤُلاءِ أَضَلُّونا فَآتِهِمْ عَذاباً ضِعْفاً مِنَ النَّارِ » ) * خدايا عذاب ايشان را دو برابر عذاب ما كن ، چون هم خود گمراه بودند و هم باعث گمراهى ما شدند . « قال » خداى تعالى فرمود : « لكل » عذاب براى اولى و آخرى هر دو « ضعف » است اما براى اولى ، به جهت اين كه هم خودشان گمراه بودند و هم ديگران را در گمراهى اعانت كردند ، و اما براى شما ، از اين جهت كه هم خودتان گمراه بوديد و هم در اين گمراهى به گمراه كردن آنان كمك كرديد و حرفهايشان را پذيرفته و دعوتشان را اجابت كرديد ، و با پيوستن به آنان باعث سياهى لشكرشان شديد ، * ( « وَلكِنْ لا تَعْلَمُونَ » ) * نمىفهميد و نمىتوانيد بفهميد ، چون فهميدن مقدار عذاب فرع علم و ادراك است ، و عذاب خود شما ، شما را چنان احاطه كرده كه نمىتوانيد نسبت به مقدار عذاب آنان علم پيدا كنيد ، تنها از دور مىبينيد كه آنان نيز در آتشند ، و لذا خيال مىكنيد كه عذاب آنان مثل عذاب شما است ، آنان نيز همين خيال را مىكنند و حال آنكه چنين نيست ، هم عذاب آنان ضعف است ، و هم عذاب شما .
بايد دانست كه اين خطاب الهى خطابى است از در قهر ، تا هر دو طايفه با شنيدن آن ذليلتر و معذبتر شوند ، لذا بنا به حكايت قرآن طبقه قبلى پس از شنيدن جوابى كه خداوند به نفرين طبقه بعدى داد * ( « قالَتْ أُولاهُمْ لأُخْراهُمْ » ) * گفتند : * ( « فَما كانَ لَكُمْ عَلَيْنا مِنْ فَضْلٍ » ) * كار شما بهتر از ما و عذابتان خفيفتر از عذاب ما نيست * ( « فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما كُنْتُمْ تَكْسِبُونَ » ) * بچشيد عذاب را به كيفر گناهانى كه در دنيا كرديد .
* ( « إِنَّ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْها لا تُفَتَّحُ لَهُمْ . . . » ) *
كلمه « سم » به معناى سوراخ و جمع آن « سموم » است ، و كلمه « خياط » مانند « مخيط » به معناى سوزن است . نفيى كه خداوند از فتح درهاى آسمان كرده با قطع نظر از
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 143
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص١٤٣