وَ تَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ فَخُذْها بِقُوَّةٍ وَأْمُرْ قَوْمَكَ يَأْخُذُوا بِأَحْسَنِها » « 1 » و نيز در جاى ديگر اين داستان فرموده : « وَادْخُلُوا الْبابَ سُجَّداً وَقُولُوا حِطَّةٌ نَغْفِرْ لَكُمْ خَطاياكُمْ وَسَنَزِيدُ الْمُحْسِنِينَ » « 2 » از اين رو ، و به شهادت اين دو آيه موصولى كه * ( « الَّذِي أَحْسَنَ » ) * در آيه مورد بحث است ، اشاره به شخص معينى نيست ، بلكه مفيد جنس است . و معنايش اين است :
« نزول تورات براى تكميل نواقص هر كسى است كه . . . » .
مفسرين ديگر هر يك براى جمله معنايى ذكر كردهاند ، يكى گفته : نزول اين كتاب براى اين بود كه نيكوكارى موسى را با نبوت و كرامت تتميم كنيم . يكى ديگر گفته : معنايش اين است كه فرستادن اين كتاب براى اين بود كه هر كس به آن كتاب به نيكويى ايمان بياورد ما نعمت خود را بر او تكميل كنيم . و يكى ديگر گفته : معنايش اين است كه نعمت خود را بر پيغمبرانى كه نيكوكارند تمام كنيم . يكى ديگر گفته : معنايش اين است كه فرستادن اين كتاب به اين منظور بود كه ما كرامت و پاداش نيك خود را در بهشت بر كسانى كه در دنيا احسان نمودند تكميل نماييم . و آن ديگر گفته است : معنايش اين است كه احسان خود را به موسى ( ع ) كه با نبوت و غير آن كرده بوديم با كتاب تتميم كنيم . و بعضى گفتهاند :
اين جمله متصل و مربوط است به داستان ابراهيم ( ع ) و معنايش اين است كه فرو فرستادن اين كتاب براى اتمام نعمت بر ابراهيم ( ع ) بود ، و ضعف اين وجوه بر همه روشن است و احتياج به توضيح ندارد .
* ( « وَتَفْصِيلًا لِكُلِّ شَيْءٍ » ) * يعنى اين كتاب را فرستاديم تا در آن تفصيل جميع احتياجات بنى اسرائيل و هر چيزى را كه غير بنى اسرائيل از آن منتفع مىشوند در دسترسشان قرار داده باشيم ، و هدايت و رحمتى بوده باشد كه به آن متنعم و منتفع شوند ، و از اينكه فرموده : * ( « لَعَلَّهُمْ بِلِقاءِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ » ) * مىتوان استفاده كرد كه بنى اسرائيل از ايمان به مساله معاد استنكاف داشتهاند ، مؤيدش هم اين است كه در تورات فعلى كه قرآن مجيد آن را دست خورده و تحريف شده خوانده است در هيچ جاى آن صحبتى از قيامت به ميان نيامده ، بعضى از مورخين نيز نوشتهاند كه حزب بنى اسرائيل معتقد به معاد نبودند .
هامش
( 1 ) و براى وى در آن لوحها از هر گونه اندرز و شرح همه چيز ثبت كرده بوديم ، آن را محكم بگير و به قوم خود فرمان بده تا نيكوترش را بگيرند . سوره اعراف آيه 145
( 2 ) و از آن در ، سجده كنان درآييد و بگوييد : « گناهان ما را فرو ريز » تا گناهانتان را بيامرزيم و به زودى نيكوكاران را فزونى دهيم . سوره بقره آيه 58