مىگيرد . راوى مىگويد : امام ( ع ) موقعى كه فرمود : « در جاى خود قرار مىگيرد » ، انگشتهاى دو دست را در هم حلقه زد و سپس آيه * ( « فَمَنْ يُرِدِ اللَّه أَنْ يَهْدِيَه يَشْرَحْ صَدْرَه لِلإِسْلامِ وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّه يَجْعَلْ صَدْرَه ضَيِّقاً حَرَجاً » ) * را تلاوت فرموده و نيز مىگويد امام به موسى بن اشيم فرمود : معناى « حرج » را مىدانى ؟ عرض كرد : نه . حضرت دستها را محكم به يكديگر چسبانيده و فرمود : اين را « حرج » مىگويند كه نه چيزى در آن فرو مىرود و نه چيزى از آن بيرون مىآيد « 1 » .
مؤلف : قريب به اين مضمون در تفسير برهان « 2 » از صدوق روايت شده ، برقى نيز صدر حديث را در كتاب محاسن « 3 » خود از خيثمه از حضرت ابى جعفر ( ع ) روايت كرده .
تفسيرى كه در اين روايات براى حرج شده مناسب با آن معنايى است كه ما از راغب نقل كرديم .
و در اختصاص به سند خود از آدم بن حر روايت كرده كه گفت : موسى بن اشيم از امام صادق ( ع ) معناى آيه اى از آيات قرآن را مىپرسيد و من در آن مجلس حاضر بودم ، امام ( ع ) هم به سؤالش جوابى داد ، چيزى نگذشت مردى وارد شد و از آن جناب معناى همان آيه را پرسيد و ليكن امام جوابى داد بر خلاف آن جوابى كه به موسى بن اشيم داده بود .
ابن اشيم به من رو كرد و گفت : من از اين جوابهاى ضد و نقيض آن قدر در اضطراب و شك افتادهام كه گويى دلم را با كارد پاره پاره مىكنند ، با خود گفتم اين تقصير خود ما است كه ابا قتاده را رها كرده نزد كسى آمديم كه اينجور اشتباهات بزرگ دارد ، و جوابى مىدهد كه سراپايش خطا است ، با اينكه ابا قتاده حتى در يك واو و يا حرف ديگرى اشتباه نمىكند ، در اين بين كه اين افكار در دلم خطور مىكرد مرد ديگرى وارد شد و اتفاقا او هم از امام معناى همان آيه را سؤال كرد ، و با كمال تعجب ديدم جوابى كه به او داد بر خلاف جواب من و جواب شخص دوم بود اين را كه شنيدم قدرى آسوده شدم و فهميدم كه امام عمدا اينطور جواب مىدهد ، و خود را با افكار ديگرى سرگرم كردم .
ناگاه امام ( ع ) به من التفات كرده و فرمود : اى ابن اشيم ! آن كار را كه در فكر آن هستى انجام مده . به اين ترتيب حديث نفس من آشكار شد ، آن گاه فرمود : اى ابن اشيم !
هامش
( 1 ) تفسير عياشى ج 1 ص 377 ح 95
( 2 ) تفسير البرهان ج 1 ص 553 ح 5
( 3 ) محاسن برقى ص 202 باب الهداية من اللَّه ، ح 48