بيان آدرس و يا نشان دادن به اشاره و يا برخاستن و طرف را به راه رساندن است ، اما خود هدايت عنوان و صفت فعل و دائر مدار قصد است ، هم چنان كه اعمالى كه از طرف مقابل سر مىزند معنون به عنوان اهتدا و هدايت يافتن است . اين معنا را براى اين خاطر نشان ساختيم كه وقتى مىگوييم : « هدايت كه يكى از اسماى حسنى است و به خدا نسبت داده مىشود ، و به آن نظر خداى تعالى هادى ناميده مىشود صفتى است از صفات فعل خدا مانند رحمت و رزق و امثال آن نه از صفات ذات او » خواننده محترم به سهولت آن را درك نمايد .
و هدايت خداى تعالى دو قسم است : يكى هدايت تكوينى و ديگرى تشريعى . و اما هدايت تكوينى هدايتى است كه به امور تكوينى تعلق مىگيرد ، مانند اينكه خداوند هر يك از انواع مصنوعات را كه آفريده ، او را به سوى كمال و هدفى كه برايش تعيين كرده و اعمالى كه در سرشتش گذاشته راهنمايى فرموده و شخصى از اشخاص آفريده را به سوى آنچه برايش مقدر شده و نهايت و سررسيدى كه براى وجودش قرار داده است به راه انداخته ، چنان كه مىفرمايد :
« رَبُّنَا الَّذِي أَعْطى كُلَّ شَيْءٍ خَلْقَه ثُمَّ هَدى » « 1 » و مىفرمايد « الَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى وَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدى » « 2 » .
و اما هدايت تشريعى - اين هدايت مربوط است به امور تشريعى از قبيل اعتقادات حق و اعمال صالح كه امر و نهى ، بعث و زجر و ثواب و عقاب خداوند همه مربوط به آن است . اين قسم هدايت نيز دو گونه است : يكى ارائه طريق يعنى صرف نشان دادن راه كه هدايت مذكور در آيه « إِنَّا هَدَيْناه السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَإِمَّا كَفُوراً » « 3 » از آن قبيل است . و ديگر ايصال به مطلوب يعنى دست طرف را گرفتن و به مقصدش رساندن كه در آيه « وَلَوْ شِئْنا لَرَفَعْناه بِها وَلكِنَّه أَخْلَدَ إِلَى الأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَواه » به آن اشاره شده . در آيه * ( « فَمَنْ يُرِدِ اللَّه أَنْ يَهْدِيَه يَشْرَحْ صَدْرَه لِلإِسْلامِ » ) * « 5 » هم به بيان ديگرى همين هدايت را تعريف كرده و فرموده : اين قسم هدايت
هامش
( 1 ) خداى ما آن كسى است كه همه موجودات را نعمت وجود بخشيده و سپس به راه كمال هدايت كرده است . سوره طه آيه 50
( 2 ) آن خدايى كه همه عالم را خلق كرده و به حد كمال خود رسانيد ، آن خدايى كه هر چيز را قدر و اندازه اى داد و به راه كمال هدايتش نمود . سوره اعلى آيه 3
( 3 ) ما راه را به او نمودهايم ، يا سپاسگزار و يا كفران پيشه است . سوره دهر آيه 3
( 4 ) اگر مىخواستيم وى را به وسيله آن آيه ها بلند مىكرديم ولى او خود به پستى گراييد و هوس خويش را پيروى كرد . سوره اعراف آيه 176
( 5 ) سوره انعام آيه 125