و شعور هست . و آن حيات انسانى است ، آرى ، اين چنين افراد علاوه بر حيات نباتى و حيات حيوانى حيات ديگرى دارند كه مردم كافر فاقد آنند ، و آن حيات انسانى است .
همانطورى كه حيوانات در عين اينكه در تغذيه و نمو با نباتات شريكند از آنها امتياز داشته ، و ما به خاطر حركت ارادى كه در آنها مىبينيم حكم مىكنيم به اينكه علاوه بر حيات نباتى حيات ديگرى بنام حيات حيوانى دارند ، و نيز همانطورى كه مردم بى ايمان را با اينكه در درك لوازم زندگى و داشتن حركات ارادى با ساير حيوانات مشتركند بخاطر آثار عجيب و افكار و تعقلات عالىترى كه در آنان مشاهده مىكنيم بدون ترديد حكم مىكنيم به اينكه حياتى فوق حيات ساير حيوانات دارند ، همچنين بايد حكم كنيم به اينكه انسانهاى با علم و ايمان و آن افرادى كه پروردگار خود را شناخته و با شناختن او از غير او قطع علاقه نمودهاند داراى حياتى فوق حيات ساير انسانها هستند ، چون اين گونه افراد نيز چيزهايى را درك مىكنند كه درك آن در وسع و طاقت ديگران نيست و چيزهايى را اراده مىكنند كه ديگران از اراده كردن آن عاجزند . خداى تعالى هم درباره آنان فرموده : « فَلَنُحْيِيَنَّه حَياةً طَيِّبَةً » « 1 » و نيز در باره انسانهاى فاقد ايمان فرموده : « لَهُمْ قُلُوبٌ لا يَفْقَهُونَ بِها وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لا يُبْصِرُونَ بِها وَلَهُمْ آذانٌ لا يَسْمَعُونَ بِها أُولئِكَ كَالأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولئِكَ هُمُ الْغافِلُونَ » « 2 » ، و در عين اينكه همان دل و چشم و گوش كه در مردم با ايمان است براى مردم بى ايمان هم اثبات همان را كرده ، آن آثار كاملى كه دل و چشم و گوش در مردم با ايمان دارد از مردم بى ايمان نفى كرده و به اين مقدار هم اكتفاء ننموده براى مردم با ايمان روح مخصوصى اثبات كرده و فرموده : « أُولئِكَ كَتَبَ فِي قُلُوبِهِمُ الإِيمانَ وَأَيَّدَهُمْ بِرُوحٍ مِنْه » « 3 » .
پس به خوبى روشن گرديد اينكه مىگوييم براى مؤمن حيات و نورى ديگر است مجاز گويى نبوده بلكه راستى در مؤمن حقيقت و واقعيتى داراى اثر ، وجود دارد كه در ديگران
هامش
( 1 ) پس به يقين آنان را به يك زندگى ديگرى كه زندگى طيب است زنده مىكنيم « . سوره نحل آيه 97 »
( 2 ) دلهايى دارند كه با آن فهم نمىكنند ، چشمهايى دارند كه با آن نمىبينند و گوشهايى دارند و ليكن با آن نمىشنوند ، ايشان چون حيواناتند بلكه گمراه ترند ، آنان همانند مردمى هستند كه غافلند . « سوره اعراف آيه 179 »
( 3 ) خدا بر دلهاشان نور ايمان نگاشته و به روح قدس الهى آنها را مؤيد و منصور گردانيده . « سوره مجادله آيه 22 »