« 1 » و نيز فرموده : * ( « أُولئِكَ الَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ وَالْحُكْمَ » ) * « 2 » .
و شايد بعضى آيات اشعار يا دلالت كند بر اينكه به انبيا حكم به معنى تشريع داده شده ، مانند آيه : « رَبِّ هَبْ لِي حُكْماً وَأَلْحِقْنِي بِالصَّالِحِينَ » « 3 » .
و اگر به غير انبيا نسبت داده شود معناى قضاوت را افاده مىكند . هم چنان كه در آيه « وَلْيَحْكُمْ أَهْلُ الإِنْجِيلِ بِما أَنْزَلَ اللَّه فِيه » « 4 » به اين معنا آمده .
معناى ديگرى نيز براى حكم هست ، و آن عبارت است از منجز كردن وعده و اجراى حكم و قانون ، و آيه « وَإِنَّ وَعْدَكَ الْحَقُّ وَأَنْتَ أَحْكَمُ الْحاكِمِينَ » « 5 » به همين معنا است .
* ( « فَإِنْ يَكْفُرْ بِها هؤُلاءِ فَقَدْ وَكَّلْنا بِها قَوْماً لَيْسُوا بِها بِكافِرِينَ » ) * ضميرى كه در « يكفر بها » و در « وكلنا بها » است به « هدى » برمىگردد ، و هدى لفظى است كه هم ضمير مذكر به آن برمىگردد ، و هم به اعتبار اينكه به معناى هدايت است ضمير مؤنث . ممكن هم هست بگوييم : اين دو ضمير به مجموع كتاب و حكم و نبوت كه همه از آثار هدايت الهى هستند برمىگردد ، و اين وجه بهتر است ، زيرا وجه اول خالى از بعد نيست . و كلمه « هؤلاء » اشاره است به اشخاصى كه دعوت رسول خدا را انكار مىكردند ، كه قدر متيقن ايشان از نظر مورد آيه ، همان كفار مكه و كسانى هستند كه خداوند در آيه شريفه « إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا سَواءٌ عَلَيْهِمْ أأَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لا يُؤْمِنُونَ » « 6 » به آنان اشاره مىكند .
بنا بر احتمال اول ، معناى آيه اين است كه : اگر مشركين قومت به هدايت و طريقت ما كفر ورزيدند ، ما كسانى بر قبول آن برمىگماريم كه كافر به آن نيستند ، و كفر و ايمان همان طورى كه به خدا نسبت داده مىشوند همچنين به هدايت متعلق مىشوند ، مخصوصا اگر هدايت را به معناى طريقه بگيريم ، چنان كه مىفرمايد : « وَأَنَّا لَمَّا سَمِعْنَا الْهُدى آمَنَّا بِه » « 7 » ،
هامش
( 1 ) پس در ميان ايشان حكم كن به آنچه كه خدا نازل كرده ، و پيروى خواسته ها و آراى ايشان مكن ، و از حقى كه تو راى آمده روى برمگردان . سوره مائده آيه 48
( 2 ) سوره انعام آيه 89
( 3 ) پروردگارا مرا حكمى بده و به شايستگانم ملحق فرما . سوره شعراء آيه 83
( 4 ) اهل انجيل بايد كه به آنچه خدا در آن نازل كرده حكم كنند . سوره مائده 47
( 5 ) سوره هود آيه 45
( 6 ) به درستى كسانى كه كافر شدند برايشان يكسانست چه بيم بدهى آنان راى و چه بيم ندهى ايمان نمىآورند . سوره بقره آيه 6
( 7 ) و ما وقتى دعوت به هدايت راى شنيديم به آن ايمان آورديم . سوره جن آيه 13