مىگويند : « حكمت الدابة بالحكمة - حيوان را به وسيله حكمه ( دهنه ) منع كردم » و نيز مىگويند : « احكمتها - براى حيوان لگام درست كردم » و همچنين طناب كشتى را « حكمه » ناميده مىگويند : « حكمت السفينة و احكمتها » و شعر شاعر هم كه گفته است : « أبنى حنيفة احكموا سفهاءكم » به اين معنا است كه : اى قبيله بنى حنيفه افراد نادان و سفيه خود را لگام كنيد « 1 » .
اين كلمه وقتى به خداى تعالى نسبت داده شود ، اگر در مساله تكوين و خلقت باشد معناى قضاى وجودى را كه ايجاد و آفرينش باشد مىدهد كه مساوق با وجود حقيقى و واقعيت خارجى به مراتب آن است ، مانند آيه « وَاللَّه يَحْكُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِه » « 2 » و آيه « وَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَه كُنْ فَيَكُونُ » « 3 » و به اعتبارى مىتوان آيه « قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا إِنَّا كُلٌّ فِيها إِنَّ اللَّه قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ » « 4 » را از اين باب گرفت .
و اگر در تشريع باشد معناى قانونگذارى و حكم مولوى را مىدهد ، و به اين معنا است آيه « وَعِنْدَهُمُ التَّوْراةُ فِيها حُكْمُ اللَّه » « 5 » و آيه « وَمَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّه حُكْماً » « 6 » و لذا در آيه « وَجَعَلُوا لِلَّه مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالأَنْعامِ نَصِيباً فَقالُوا هذا لِلَّه بِزَعْمِهِمْ وَهذا لِشُرَكائِنا » - تا آنجا كه مىفرمايد - « ساءَ ما يَحْكُمُونَ » « 7 » كسانى را كه به خود اجازه تشريع و قانونگذارى را دادهاند ملامت كرده .
و وقتى همين لفظ به انبيا ( ع ) نسبت داده شود معناى قضا را كه يكى از منصبهاى الهى است و خداوند انبياى خود را به آن منصب تشريف و اكرام كرده افاده مىكند ، و در اين باره فرموده است : * ( « فَاحْكُمْ بَيْنَهُمْ بِما أَنْزَلَ اللَّه وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ عَمَّا جاءَكَ مِنَ الْحَقِّ » ) *
هامش
( 1 ) مفردات راغب ص 126
( 2 ) خداوند مىداند قضا راى و كسى نيست كه قضاى او راى عقب اندازد . سوره رعد آيه 41
( 3 ) و وقتى قضايى راى براند ، راندنش چنين است كه به آن مىگويد بباش پس وجود مىيابد . سوره بقره آيه 117
( 4 ) آنان كه در دنيا استكبار كردند ( در پاسخ ضعيفان ) مىگويند : ( نه ) همه ما در اين آتشيم ، كه خدا در ميان بندگان حكم خود راى راند . سوره مؤمن آيه 48
( 5 ) و نزد ايشان است تورات ، كه در آن حكم خدا است . سوره مائده آيه 43
( 6 ) كيست كه حكمش بهتر از حكم خدا باشد ؟ . سوره مائده آيه 50
( 7 ) و از زراعت و چارپايان كه مخلوق خدايند بهره اى براى خدا قرار داده و به زعم خود گفتند : اين سهم خدا و اين بهره شركاء ما - تا آنجا كه فرمود - چه بد حكمى بود كه كردند . سوره انعام آيه 136