كارهاى نيك و دادن زكات را وحى فرموده ، و در سوره حج تشريع فريضه حج و اباحه گوشت چارپايان را ، و در سوره ممتحنه دورى گزيدن از مشركين را به وى نسبت داده ، و در سوره انعام نهى از هر ظلم و هر عمل مخالف با فطرت را از او نقل كرده . در اخبار نيز وارد شده كه آن طهارت و نظافتى كه ابراهيم در ميان امت خود جعل و تشريع كرده و در سوره حج به آن اشاره شده عبارت از همان حنيفيت معروف و احكام دهگانه اى بوده كه پنج حكم آن مربوط به سر و پنج حكم ديگرش مربوط به ساير اعضاى بدن و از آن جمله ختنه است . در سوره مريم و هود مساله تحيت به سلام نيز از احكام شريعت ابراهيم شمرده شده است . مضافا بر همه اينها ، قرآن كريم دين اسلام را هم ملت ابراهيم و دين حنيف او دانسته و فرموده : « مِلَّةَ أَبِيكُمْ إِبْراهِيمَ » « 1 » و « قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً » « 2 » .
نمىخواهيم بگوييم دين اسلام با همه اصول و فروعى كه دارد در زمان ابراهيم تشريع شده ، و نمىتوانيم چنين حرفى را بزنيم زيرا از آيه « شَرَعَ لَكُمْ مِنَ الدِّينِ ما وَصَّى بِه نُوحاً وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَما وَصَّيْنا بِه إِبْراهِيمَ وَمُوسى وَعِيسى » « 3 » عكس اين معنا استفاده مىشود ، و ليكن مىخواهيم بگوييم كه از اين آيه و همچنين از آيه « قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ ، دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ » « 4 » استفاده مىشود كه شرايع و احكام اسلام همه از آن فطرياتى سرچشمه مىگيرد كه ابراهيم ( ع ) به زبان تشريع بيان كرده و هر عملى كه موافق با فطرت بود مورد امر و هر عملى كه مخالف با فطرت بود مورد نهى قرار داده بود .
و اگر توجيه مفسر مزبور صحيح بود و خداوند به زبان ابراهيم هيچ حكمى از احكام فرعى را تشريع نكرده بود ناگزير بايد معتقد شويم به اينكه قوانين موضوعه و مقرره حمورابى مورد امضاى پروردگار قرار گرفته و از احكام دين ابراهيم شده ، بلكه به آن معنايى كه گفتيم دين اسلام نيز از آن احكام منشا گرفته است ، و خلاصه ، احكام يك پادشاه مشرك به صورت يك
هامش
( 1 ) سوره حج آيه 87
( 2 ) سوره بقره آيه 135
( 3 ) خدا شرع و آيينى كه براى شما مسلمين قرار داد حقايق احكامى است كه نوح را هم به آن سفارش كرد ، و بر تو نيز همان را وحى كرديم و به ابراهيم و موسى و عيسى هم آن را سفارش نموديم . سوره شورى آيه 13
( 4 ) بگو پروردگارم مرا به راهى راست هدايت كرده كه دينى برقرار ، آئين معتدل ابراهيم است ، و او از مشركين نبود . سوره انعام آيه 161