هميشه از ناحيه خدا است ، به خلاف ضلالت ، چنان كه از جمله * ( « لَئِنْ لَمْ يَهْدِنِي رَبِّي لأَكُونَنَّ مِنَ الْقَوْمِ الضَّالِّينَ » ) * برمىآيد كه انسان به واسطه نقصى كه در ذات خود دارد اگر هدايت خدايى نباشد ، از گروه گمراهان خواهد شد . و آيه شريفه « وَلَوْ لا فَضْلُ اللَّه عَلَيْكُمْ وَرَحْمَتُه ما زَكى مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ أَبَداً » « 1 » و همچنين آيه « إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّه يَهْدِي مَنْ يَشاءُ » « 2 » و آياتى ديگر نيز دلالت بر اين معنا دارند .
البته آيات ديگرى هم هست كه اضلال را نيز به خدا نسبت مىدهند ، ليكن امثال آيه « وَما يُضِلُّ بِه إِلَّا الْفاسِقِينَ » « 3 » نيز در بين هست كه آن آيات را تفسير نموده و بيان مىكند كه آن ضلالتى كه به خدا نسبت داده شده است ضلالتى است كه اشخاص به كيفر نافرمانىهايشان و از جهت استحقاقى كه دارند به آن مبتلا مىشوند ، نه ضلالت ابتدايى ، و ما قبلا در تفسير آيه فوق پيرامون اين معنا بحث و گفتگو كرديم .
نكته ششم : ابراهيم ( ع ) اين دليل و حجت را بر عليه ربوبيت اجرام سه گانه اقامه كرده كه هر غروب كننده را به علت غروب كردنش دوست نمىدارد ، و غروب هر چيز عبارت است از اينكه انسان آن چيز را بعد از يافتن ، از دست داده و گمش كند . و چيزى كه داراى چنين وصفى است ، شايستگى ندارد كه محبت و دلبستگى آدمى - كه ملاك و مجوز عبادت و پرستش است - به آن تعلق گيرد ، و چون اين وصف در جميع جسمانيات هست و همه موجودات مادى ، رو به زوال و نيستى و هلاكتند ، از اين جهت بايد گفت كه در حقيقت حجت ابراهيم ( ع ) حجتى است عليه جميع انحاى شرك و وثنيت . نه تنها مساله بتپرستى و ستاره پرستى ، حتى عقايدى را هم كه بعضى از مشركين در باره الوهيت ارباب انواع و موجودات نورانى ما فوق ماده و طبيعت و منزه از جسميت و حركت دارند نيز ابطال مىكند . براى اينكه خود اينان قبول دارند كه اين موجودات به فرض هم كه به قول آنان وجود داشته باشند با همه صفاتى كه در جوهره ذات آنها و همه شرافتى كه در وجود آنها فرض كردهاند در برابر نور قيومى مستهلك و در برابر قهر احديت مقهورند . و چون چنين هستند نمىتوانند مورد محبت و دلبستگى قرار بگيرند ، و در حقيقت محبت به آنها محبت به آن كسى است كه امور آنها را تدبير مىكند .
هامش
( 1 ) و اگر فضل و رحمت خدا شامل حال شما نشود هرگز يكى از شما از آلودگيها پاك و مصون نمىماند . سوره نور آيه 21
( 2 ) به درستى كه تو نمىتوانى هر كه را بخواهى هدايت كنى ، بلكه خدا است كه هر كه را بخواهد هدايت مىكند . سوره قصص آيه 56
( 3 ) و با آن گمراه نمىكند مگر فاسقان را . سوره بقره آيه 26