خوض و استهزاء كنندگان به آيات خدا را كه سرگرم كار ناستوده خود هستند از آنان روى بگردان و در حلقه و مجلس آنان وارد مشو ، تا به سخنان ديگرى بپردازند و در مطالب ديگرى بحث و كنجكاوى كنند . البته اگر ديدى كه به بحث ديگرى پرداختند ميتوانى به حلقه شان درآيى . اين بود معناى آيه - و خدا داناتر است - .
و گو اينكه سياق كلام سياق احتجاج عليه مشركين است ، و ليكن ملاكى كه در آن ذكر شده خصوصيت مشركين را ملغى و مطلب را عمومى كرده ، و ديگران را هم شامل شده است . علاوه ، در آخر آن مىفرمايد : * ( « فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ » ) * پس معلوم مىشود خوض در آيات خدا ظلم است ، و در حقيقت نهى در آيه ، نهى از شركت با ستمكاران در ستم ايشان است ، چه اين ظلم را مشركين مرتكب شوند و چه غير آنان ، به شهادت اينكه در جاى ديگر مىفرمايد : « إِنَّكُمْ إِذاً مِثْلُهُمْ » « 1 » و معلوم است كه مراد از اين جمله اين نيست كه شما هم مثل آنان مشرك و كافر مىشويد ، بلكه مراد اين است كه شما هم مانند آنان نافرمان و ظالم خواهيد بود . و ضميرى كه در « غيره » است به حديثى برمىگردد كه در آن خوض و استهزاء به آيات خدا مىشود .
* ( « وَإِمَّا يُنْسِيَنَّكَ الشَّيْطانُ فَلا تَقْعُدْ بَعْدَ الذِّكْرى مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ » ) * لفظ « ما » در كلمه : « اما » زائده است كه نوعى تاكيد و در بعضى از موارد تقليل را مىرساند ، و همچنين نونى كه قبل از كاف قرار دارد نون تاكيد است . بنا بر اين اصل اين كلمه « ان ينسك » بوده و چون كلام در مقام تاكيد بوده و لازم بوده كه نهى ، تشديد و تاكيد شود از اين رو لفظ « ما » زائده را بر سر « ان » درآورده و نون تاكيد را هم قبل از كاف قرار داد ، و در نتيجه معناى كلام اين شد كه : حتى اگر نهى ما را فراموش كردى و شيطان آن را از يادت برد و بعدا به يادت آمد ، باز هم نمىتوانى در امتثال نهى ، سهلانگارى نموده ، هم چنان در مجلس آنان بنشينى ، بلكه همين كه يادت آمد بايستى برخيزى ، چون سزاوار مردان با تقوى نيست كه با مسخره كنندگان به آيات خدا همنشين شوند .
اين خطابى كه در آيه شريفه است ، خطاب به نبى اكرم ( ص ) است ، و ليكن در حقيقت مقصود ، ديگرانند ، زيرا انبيا ( ع ) نه تنها از گناهان بلكه حتى از فراموشى احكام خداوندى هم مبرا هستند .
و ما سابقا در بحثى كه راجع به عصمت انبيا ( ع ) كرديم ثابت نموديم كه
هامش
( 1 ) اگر چنين كنيد شما هم مثل آنان خواهيد بود . سوره نساء آيه 140