باز به عبارتى ديگر : آيا موجوداتى كه در ظرف اين عالم قرار دارند و آيه مورد بحث به طور عموم از آنها اسم برده مانند خطوطى هستند كه در كتاب قرار مىگيرد ؟ يا آنكه مانند مطالب خارجى است كه يك واقعه نگار معناى آن را در قالب الفاظى در كتاب خود درج نموده و آن معانى به تبع آن الفاظ با خارج منطبق مىگردد ؟ آيا وقوع اشياء در كتاب مبين به اين معنا است و يا به آن معنا ؟ از آيه شريفه « ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلَّا فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها » « 1 » چنين برمىآيد كه نسبت كتاب مبين به حوادث خارجى نسبت خطوط برنامه عمل است به خود عمل . از آيه « وَما يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِي الأَرْضِ وَلا فِي السَّماءِ وَلا أَصْغَرَ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ » « 2 » و آيه « لا يَعْزُبُ عَنْه مِثْقالُ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الأَرْضِ وَلا أَصْغَرُ مِنْ ذلِكَ وَلا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ » « 3 » و آيه « قالَ فَما بالُ الْقُرُونِ الأُولى ، قالَ عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي فِي كِتابٍ لا يَضِلُّ رَبِّي وَلا يَنْسى » « 4 » و از آيات ديگرى نيز اين معنا استفاده مىشود ، پس كتاب مبين - هر چه باشد يك نحوه مغايرتى با اين موجودات خارجى دارد - كتابى است كه نسبت به موجودات خارجى تقدم داشته و بعد از فناى آنها هم باقى مىماند ، عينا مانند خطوط برنامه كه مشتمل بر مشخصات عمل بوده ، قبل از عمل وجود داشته و بعد از آن هم باقى مىماند .
شاهد ديگر بر اينكه مراد از كتاب مبين معناى اول است اين است كه ما به چشم خود مىبينيم كه موجودات و حوادث جهان تحت قوانين عمومى حركت در حال تغيير و دگرگونى هستند ، و حال آنكه آياتى از قرآن دلالت دارند بر اينكه آنچه كه در كتاب مبين است قابل تغيير و دگرگونى نيست ، مانند آيه « يَمْحُوا اللَّه ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَه أُمُّ الْكِتابِ » « 5 » و آيه
هامش
( 1 ) هيچ مصيبتى در زمين و در نفوس شما پيش نمىآيد ، مگر اينكه قبل از تحقق دادنش ، آن را در كتابى نوشته بوديم . سوره حديد آيه 22
( 2 ) در زمين و در آسمان چيزى به اندازه ذرهاى از پروردگار تو پوشيده نيست ، و هيچ موجودى كوچكتر و بزرگتر از آن نيست ، مگر اينكه در كتاب مبين هست . سوره يونس آيه 61
( 3 ) چيزى به سنگينى ذره در آسمانها و زمين نيست كه از وى پوشيده باشد ، و هيچ چيز كوچكتر از ذره و نه بزرگتر از آن نيست ، مگر اينكه در كتاب مبين نوشته شده است . سوره سبا آيه 3
( 4 ) گفت : مردمان گذشته كه به دين تو ايمان نداشتند ( و مانند ما بتپرست بودند ) چطور شدند ؟
موسى گفت : علم اينكه آنان چه كردند و چه جزائى ديدند ، در كتابى نزد پروردگار من است ، و پروردگار من چيزى راى اشتباه و فراموش نمىكند . سوره طه آيه 52
( 5 ) خداوند آنچه راى كه بخواهد محو نموده و آنچه راى كه بخواهد اثبات مىكند و در نزد او سرچشمه و اصل كتاب است . سوره رعد آيه 39