* ( « وَما كانَ لِنَبِيٍّ أَنْ يَغُلَّ . . . » ) *
كلمه « غل » كه مصدر « يغل » است ، به معناى خيانت مىباشد ، و ما در تفسير آيه : « ما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُؤْتِيَه اللَّه الْكِتابَ » « 1 » ، گفتيم كه معناى اين سياق تنزيه ساحت رسول خدا ( ص ) از بديها ، اعمال زشت و طهارت دامن آن جناب از هر آلودگى است و معنايش اين نيست كه پيغمبر نبايد چنين و چنان كند ، بلكه معنايش اين است كه پيغمبر ساحتش مقدستر از اين است كه چنين و چنان كند ، در آيه مورد بحث هم معنايش اين است كه حاشا بر رسول ( ص ) كه به پروردگار خود و يا به مردم خيانت كند ، ( چون خيانت به مردم هم خيانت به خدا است ) با اينكه هر خيانتكارى با خيانتش پروردگارش را ديدار مىكند ، و آن گاه آنچه كرده است بدون كم و كاست تحويل مىگيرد .
بعد از تنزيه ساحت رسول خدا ( ص ) مىفرمايد : نسبت خيانت به رسول خدا ( ص ) دادن قياسى است ظالمانه ، و علاوه بر آن قياسى است مع الفارق ، براى اينكه آن جناب پيرو رضاى خدا است ، و از رضاى خداى تعالى تجاوز نمىكند ، و خيانتكاران با خيانت خود خشم عظيمى از خدا را به دست مىآورند ، و جايشان جهنم است كه بدترين جايگاه است ، اين است منظور از جمله : * ( « أفَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّه كَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّه . . . » ) * .
هر چند ممكن هم هست كه بگوئيم مراد از آن تعريض به مؤمنين است ، و مىخواهد بفرمايد : اين حالاتى كه شما داريد متعرض خشم خدا شدن است ، و خداى تعالى با اين مواعظ خود شما را به سوى رضوان خويش مىخواند ، و معلوم است كه رضوان خدا و خشم و سخط او مساوى نيستند .
خداى سبحان بعد از تقسيم مردم به اين دو قسم مىفرمايد : هر يك از اين دو طايفه درجاتى مختلف دارند ، آنها كه تابع رضوان خدايند ، همه با هم مساوى نيستند ، آنها هم كه تابع سخط خدايند همه در يك درجه نيستند ، و خدا بصير به اعمال است ، و مىداند هر كسى در چه درجه اى از پيروى سخط و يا رضاى او است ، پس خيال نكنيد كه خير اندك و يا شر مختصر از قلم او مىافتد ، و به خاطر اين خيال باطل در اين جور خير و شرها مسامحه كنيد .
* ( « لَقَدْ مَنَّ اللَّه عَلَى الْمُؤْمِنِينَ . . . » ) *
در اين آيه التفاتى ديگر به كار رفته و آن التفات از خطاب به مؤمنين به غيبت فرضى آنان است ، ( با اينكه قبلا از مؤمنين مىپرسيد : آيا كسى كه پيرو رضوان خدا است مثل كسى
هامش
( 1 ) « سوره آل عمران آيه : 79 » .