منافق هم اين حرف را بزند - كه البته مىزند - به خاطر كفرش مىباشد ، پس بايد اين سخن را به كفار نسبت دهد - كه داده - نه به منافقين .
و تعبير « ضرب فى الارض » كنايه است از مسافرت و كلمه : « غزى » جمع غازى ( جنگجو ) است ، همانطور كه كلمه « طلب » جمع طالب و كلمه « ضرب » جمع ضارب است ، و معناى جمله : * ( « لِيَجْعَلَ اللَّه ذلِكَ حَسْرَةً » ) * اين است كه خداى تعالى همين سخن را مايه حسرت دلهاى آنان قرار داد ، تا عذابشان كند ، پس اين تعبير از باب به كار بردن مقدمه در جاى نتيجه است ، چون حسرت ، مقدمه عذاب است ، و جمله : * ( « وَاللَّه يُحْيِي وَيُمِيتُ » ) * بيان حقيقت أمر است ، حقيقتى كه كفار و گويندگان : * ( « لَوْ كانُوا . . . » ) * در باره آن خطا كردند و كلمه : « يميت - مىميراند » ، هم شامل مرگ در بستر مىشود و هم شامل قتل ، چون در سابق هم گفتيم كه وقتى كلمه « موت » بطور مطلق در كلام آيه ، شامل هر دو مىشود ، و جمله : * ( « وَاللَّه بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ » ) * در جاى تعليل به كار رفته ، مىخواهد نهى در * ( « لا تَكُونُوا . . . » ) * را تعليل كند ، يعنى بفرمايد اگر گفتيم شما مسلمين مثل كفار نباشيد ، براى اين است كه خدا بدانچه مىكنيد بينا است .
و در جمله * ( « ما ماتُوا وَما قُتِلُوا . . . » ) * موت مقدم بر قتل آمده ، تا نشر هم به ترتيب لف در جمله * ( « إِذا ضَرَبُوا فِي الأَرْضِ أَوْ كانُوا غُزًّى » ) * باشد ، چون در اين جمله نيز اول مسافرت آمده كه معمولا مرگ در آن مرگ طبيعى است ، و بعد جنگ آمده كه معمولا مرگ در آن به كشته شدن است ، ممكن هم هست كه به اين خاطر اين موت را مقدم ذكر كرده كه مردن امرى طبيعى و عادى است ، و كشته شدن امرى غير طبيعى است ، و لذا آنكه طبيعى بود جلوتر آمده .
و خلاصه معناى آيه نهى مؤمنين است از اينكه مثل كافران باشند ، و در باره كسانى كه در بيرون شهر يا در غياب بستگان و يا در جنگ از دنيا بروند بگويند : اگر نزد ما مانده بودند نمىمردند و كشته نمىشدند ، براى اينكه اين سخن آدمى را به سوى عذابى قلبى و شكنجه اى الهى كه همان حسرت باشد گرفتار مىكند ، علاوه بر اينكه سخنى است ناشى از جهل ، براى اينكه دورى فلان شخص از خانواده و بستگانش ، نه او را زنده مىكند و نه مىميراند ، و اصولا احيا و اماته از شؤون مختص به خداى تعالى است ، خداى وحده كه شريكى براى او نيست ، پس زنهار كه شما مسلمانان مثل آن كفار نباشيد ، كه خدا بدانچه مىكنيد بصير و بينا است .
* ( « وَلَئِنْ قُتِلْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّه أَوْ مُتُّمْ لَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّه وَرَحْمَةٌ خَيْرٌ مِمَّا يَجْمَعُونَ » ) * ظاهرا مراد از * ( « مِمَّا يَجْمَعُونَ » ) * مال و ملحقات آن است كه مهمترين هدف در زندگى دنيا است ، و اگر در اين جمله قتل را جلوتر از موت ذكر كرد ، براى اين بود كه كشته شدن در راه خدا نزديكتر به مغفرت است تا مردن ، پس اين نكته باعث شد كه در خصوص آيه مورد