خلاصه كلام اينكه منظور نزاع مردم در آن احكام و دستوراتى نيست كه ولى امرشان در دايره ولايتش اجرا مىكند ، مثل اين كه دستورشان بدهد به كوچ كردن ، يا جنگيدن ، يا صلح كردن با دشمن ، و يا امثال اينها ، چون مردم مامورند كه در اين گونه احكام ولى امر خود را اطاعت كنند ، و معنا ندارد بفرمايد وقتى در اين گونه احكام تنازع كرديد ، ولى امر خود را رها كرده ، به خدا و رسولش مراجعه كنيد .
بنا بر اين آيه شريفه دلالت دارد بر اين كه مراد از كلمه ( شىء ) ، خصوص احكام دينى است ، كه احدى حق ندارد در آن دخل و تصرفى بكند ، مثلا حكمى را كه نبايد انفاذ كند ، انفاذ ، و حكمى را كه بايد حاكم بداند ، نسخ كند ، چون اين گونه تصرفات در احكام دينى خاص خدا و رسول او است ، و آيه شريفه مثل صريح است در اين كه احدى را نمىرسد كه در حكمى دينى كه خداى تعالى و رسول گرامى او تشريع كردهاند تصرف كند ، و در اين معنا هيچ فرقى بين اولى الامر و ساير مردم نيست .
* ( « إِنْ كُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّه . . . » ) *
اين جمله تشديد و تاكيد همان حكمى است كه جمله قبل بيان كرد ، و اشاره است به اين كه مخالفت اين دستور از فسادى كه در مرحله ايمان باشد ناشى مىگردد ، معلوم مىشود اين دستور ارتباط مستقيم با ايمان دارد ، و مخالفت آن كشف مىكند از اين كه شخص مخالف اگر تظاهر به صفات ايمان به خدا و رسولش مىكند ، براى اين است كه كفر باطنى خود را بپوشاند ، و اين همان نفاق است كه آيات بعدى بر آن دلالت دارد .
* ( « ذلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا » ) * يعنى بر گرداندن حكمى كه در آن تنازع داريد ، به خدا و رسول او بهتر است ، و يا ( اطاعت خدا و رسول و اولى الامر بهتر است ) و كلمه تاويل در اينجا به معناى مصلحت واقعى است ، كه حكم مورد بحث از آن منشا مىگيرد ، و سپس مترتب بر عمل مىشود ، و ما در تفسير آيه : « وَابْتِغاءَ تَأْوِيلِه وَما يَعْلَمُ تَأْوِيلَه إِلَّا اللَّه . . . » « 1 » در جلد سوم عربى اين كتاب بحثى در باره معناى تاويل كرديم .
* ( « ألَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ . . . » ) *
كلمه ( زعم ) به معناى اعتقاد داشتن به چيزى است ، اعم از اين كه اين اعتقاد مطابق واقع هم باشد و يا نباشد ، به خلاف علم كه به معناى اعتقاد مطابق با واقع است ، و چون كلمه
هامش
( 1 ) سوره آل عمران آيه 7 .