توحيد ، و نفى شريك ، و دوم قيدى است در جانب خداى تعالى ، و آن عبارت است از مشيت او ، پس حاصل مفاد آيات شمول مغفرت به همه گناهان است به شرطى كه خدا بخواهد ، و به شرطى كه گناه مورد بحث شرك نباشد ، و اين مفاد عينا آيه مورد بحث است ، كه مىفرمايد :
* ( « إِنَّ اللَّه لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِه وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ » ) * .
و اما آياتى كه قاتل نفس محترمه و بدون حق را و نيز رباخوار و قاطع رحم را تهديد مىكند به آتش جاودانه صرف اعلام خطر است ، نظير آيات زير كه مىفرمايد : « وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِناً مُتَعَمِّداً فَجَزاؤُه جَهَنَّمُ خالِداً فِيها . . . » « 1 » ، و نيز مىفرمايد : « وَمَنْ عادَ فَأُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ » « 2 » « أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ » « 3 » و آياتى ديگر از اين قبيل ، كه تهديد به شر و خطر مىكند ، و از عذاب آتش خبر مىدهد ، و اما اين كه اين كيفر حتمى و غير قابل تغيير باشد ، به طورى كه امكان برداشتنش نباشد ، آيات صراحتى در آن ندارند .
و سخن كوتاه اين كه آيه : * ( « إِنَّ اللَّه لا يَغْفِرُ . . . » ) * چيز زايدى بر آيات شفاعت ندارد ، تا زمينه را براى جاعلين آن حديث فراهم سازد .
پس اصحاب نمىتوانستند از آيات راجعه به كباير حتميت آتش را بفهمند ، تا - قبل از نزول آيات مغفرت - شهادت دهند به اين كه مرتكب گناهان در آتشند ، و نيز نمىتوانستند از آيه شريفه : * ( « إِنَّ اللَّه لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِه . . . » ) * ، مطلبى را بفهمند كه از آيات راجعه به شفاعت فهميده نمىشود ، تا در نتيجه بتوانند بگويند اين آيه آيات كباير را تخصيص زده و يا تقييد و يا نسخ كرده است . بعضى از روايات هم به اين معنا اشاره كرده است و آن روايتى است كه سيوطى در الدر المنثور از ابن الفريس ، و ابى يعلى ، و ابن منذر ، و ابن عدى به سند صحيح از ابن عمر نقل كردهاند ، كه گفت : ما از اين كه براى اهل كباير طلب مغفرت كنيم خوددارى مىكرديم ، تا آن كه از پيامبرمان شنيديم كه فرمود : * ( « إِنَّ اللَّه لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَكَ بِه وَيَغْفِرُ ما دُونَ ذلِكَ لِمَنْ يَشاءُ » ) * « 4 » ، و نيز شنيديم كه فرمود : ( من دعاى خودم را ذخيره كردهام براى شفاعت از اهل كباير
هامش
( 1 ) و كسى كه مؤمنى را عمدا بكشد كيفرش جهنم است كه جاودانه در آن خواهد بود سوره نساء آيه 93 .
( 2 ) و كسى كه به رباخوارى برگردد او و امثال او اصحاب آتشند ، و جاودانه در آن خواهند بود سوره بقره آيه 275 .
( 3 ) كسانى كه قطع رحم كنند لعنت و عذاب خانه دوزخ دارند كه بد خانه اى است . سوره رعد آيه 25 .
( 4 ) خدا اين گناه را كه به وى شرك بورزند نمىآمرزد ، و گناهان كوچكتر از آن را از هر كس كه بخواهد مىآمرزد . سوره نساء آيه 48 .