ندارد و دستش به آنان نمىرسد ، چون تنها كار و كيد او اين است كه مقام ربوبيت خدا را از ياد بندگان بيرون ببرد ، و به سوى معصيت دعوت كند ، و ساحت مخلصين و شاكرين عالىتر از اين است . در آيات نازله در باره جنگ احد نيز چيزى كه اين معنا را تاييد كند وجود دارد ، و آن آيه اى است كه بعد از آيات مورد بحث مىآيد ، كه فرموده : « إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ يَوْمَ الْتَقَى الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّيْطانُ بِبَعْضِ ما كَسَبُوا وَلَقَدْ عَفَا اللَّه عَنْهُمْ إِنَّ اللَّه غَفُورٌ حَلِيمٌ » « 1 » كه با ضميمه كردن جمله : * ( « وَسَيَجْزِي اللَّه الشَّاكِرِينَ » ) * در آيه مورد بحث ، و جمله : * ( « وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ » ) * در آيه بعدش كه گفتيم به منزله استثنا است گفتار ما تاييد مىشود ، كه منظور از « انقلاب » و « تولى » برگشتن از « دين » است ، نه از « جنگ » ( پس در اين جنگ كسانى بودهاند كه شاكر و مخلص بودند و دست وساوس شيطان به آنان نمىرسيده ، چون آنى از خدا غافل نبودند ) .
پس اگر خواننده عزيز در اين بحث دقت كند آن وقت تعجبش از گفتارى كه بعضىها گفتهاند به نهايت خواهد رسيد ، و آن اين است كه آيه شريفه كه مىفرمايد : « إِنَّ الَّذِينَ تَوَلَّوْا مِنْكُمْ . . . » به مضمون روايتى نظر دارد كه مىگويد : فرار كردن و سست شدن مؤمنين و متفرق شدن از صف قتالشان به خاطر اين بود كه شيطان در آن روز ندا در داد : « الا قد قتل محمد » « 2 » آن وقت عبرت خواهى گرفت از اينكه نداشتن بضاعت علمى چگونه افراد را وا ميدارد كه كتاب خدا ( قرآن ) را از اوج معارف عاليه و حقايق راقيه اش تا چه حد پائين بياورند .
پس آيه شريفه دلالت كرد بر اينكه در روز جنگ احد عده اى بودهاند كه نه دچار وهن و سستى شدند و نه در ادامه راه خدا كوتاهى كردند ، و لذا خدا آنان را شاكرين ناميد ، و تصديق كرد كه شيطان در آنان راهى نداشت ، و اميدى به آنان نيست ، نه در اين جنگ و نه در هيچ موقفى ديگر ، چون صفت « شكر » در آنها ثابت و ملازم آنان بود ، و نام شاكرين در هيچ جاى قرآن بر احدى به عنوان توصيف اطلاق نشده ، به جز اين دو مورد ، يعنى آيه : * ( « وَما مُحَمَّدٌ . . . » ) * و آيه : * ( « وَما كانَ لِنَفْسٍ . . . » ) * ، و در هيچ يك از اين دو مورد سخنى از پاداش شاكرين به ميان نيامده كه چيست ، و اين براى آن بوده كه بيان كند به اينكه پاداش اين طايفه به قدرى عظيم و نفيس است كه در بيان نمىگنجد .
هامش
( 1 ) محققا كسانى كه از شما در روز نبرد كفر و دين پشت كردند ، شيطان به خاطر بعضى از كارها كه كردند برايشان مسلط شد ، و خدا ايشان را عفو فرمود ، و خدا آمرزگارى شكيبا است « آل عمران : 155 »
( 2 ) آگاه باشيد كه محمد ( ص ) كشته شد تاريخ المغازى ج 1 ص 235 .