* ( « فَلا يُؤْمِنُونَ إِلَّا قَلِيلًا » ) * بعضى از مفسرين گفتهاند كلمه ( قليلا ) حال است ، و تقدير كلام « فلا يؤمنون الا و هم قليل » است ، يعنى ايمان نمىآورند مگر در حالى كه اندكند ، و اى بسا گفته باشند : كلمه ( قليلا ) صفتى است براى موصوفى كه حذف شده ، و تقدير كلام « فلا يؤمنون الا ايمانا قليلا » است ، و اين وجه هم مثل وجه قبلى عيبى ندارد ليكن بايد در آن اضافه شود كه اتصاف ايمان به صفت اندكى ، از قبيل وصف به حال متعلق موصوف است ، وقتى مىگوييم ( ايمان نمىآورند مگر ايمانى اندك ) معنايش ( مگر ايمانى كه مؤمنين به آن ايمان اندكند ) است .
و اما اينكه بعضى از مفسرين گفتهاند : مراد از اين تعبير ايمان كم و ضعيف در مقابل ايمان كامل است ، و مىخواهد بفرمايد ، ايمان قابل اعتنايى نمىآورند ، كه بتواند عمل صاحبش را اصلاح و دل او را تزكيه كند ، و عقلش را رقاء بخشد راه درستى نرفته ، براى اين كه ايمان متصف مىشود به ايمان مستقر و ايمان عاريتى ، و ايمان كامل و ايمان ناقص ، ولى متصف نمىشود به كم و زياد ، هيچ فصيحى در سخن خود ايمان را به دو وصف قلت و كثرت توصيف نمىكند ، تا چه رسد به قرآن كريم كه فصيحترين و بليغترين كلام است .
علاوه بر اين ، مراد از ايمانى كه در آيه شريفه آمده ، يا حقيقت ايمانى قلبى است ، كه مقابلش نفاق است ، و يا صورت ايمان است كه بسا مىشود از آن تعبير به اسلام مىشود ، و جاى هيچ ترديدى نيست كه در اسلام ايمان به هر دو معنايش معتبر است ، و اسلام به آن اعتنا نموده ، و آيات قرآنى هم تصريح دارد بر اعتبار آن ، صريحا مىفرمايد : « لا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْكُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً » « 1 » علاوه بر اين كه آن مستثنا منه كه خداى تعالى عده قليلى را از آن استثنا كرده جمله ( و ليكن خداى تعالى به جرم كفرشان لعنتشان كرده ) مىباشد ، و معلوم است كه در اين استثنا كمترين درجه ايمان و يا اسلام ظاهرى يعنى حفظ ظاهرى اسلام و گفتن : * ( « سَمِعْنا وَأَطَعْنا » ) * كافى است ، هر كس اين مقدار اسلام و ايمان از خود نشان بدهد حكم ساير مسلمانان را دارد ، و مانند آنها مشمول لعنت خداى تعالى نيست .
و انگيزه اى كه اين مفسر را به ارتكاب اين اشتباه واداشته يك توهم غلط است ، و آن اين است كه خيال كرده اثر لعنت خداى تعالى تخلف پذير نيست ، وقتى خداى تعالى جمعيتى را لعنت كرد هيچ فردى از آن جمعيت ، ديگر ايمان نخواهد آورد ، و فكر كرده قلت در آيه شريفه
هامش
( 1 ) به كسانى كه شما با تحيت اسلام يعنى با دادن سلام روبرو مىشوند ، نگوييد تو مؤمن نيستى . سوره نساء آيه 94 .