خدا آن را باب كرده روىگردان نشويد .
* ( « يُرِيدُ اللَّه أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ ، وَخُلِقَ الإِنْسانُ ضَعِيفاً » ) * ضعيف بودن انسان از اين بابت است كه خداى سبحان در او قواى شهويه را تركيب كرده ، قوايى كه دائما بر سر متعلقات خود با انسان ستيزه مىكند ، و وادارش مىسازد به اينكه آن متعلقات را مرتكب شود ، خداى عز و جل بر او منت نهاد ، و شهواتى را بر او حلال كرد ، تا به اين وسيله سوژه شهوتش را بشكند ، نكاح را به مقدارى كه غائله عسر و حرج او را بر طرف سازد تجويز كرده فرمود : * ( « وَأُحِلَّ لَكُمْ ما وَراءَ ذلِكُمْ » ) * ، و اين ما وراء عبارت است از همان دو طريق ازدواج ، و خريدن كنيز ، و نيز به اين وسيله آنان را به سوى سنن اقوامى كه قبل از ايشان بودند هدايت فرمود ، و تخفيف بيشترى به آنها داد و آن اين است كه نكاح موقت - متعه - را هم برايشان تجويز و تشريع كرد چون با تجويز متعه ديگر دشوارىهاى نكاح دائم و مشقت لوازم آن يعنى صداق و نفقه و غيره را ندارند .
اين نظر ما در معناى جمله مورد بحث بود ، ليكن بعضىها گفتهاند : منظور از اين تخفيف جواز ازدواج با كنيزان در هنگام ضرورت است كه قبل از اسلام نيز در بين مردم با كراهت و مذمت معمول بوده ، و در اين آيات مىخواهد اين كراهت و نفرت را از بين برده رسما آن را مشروع اعلام كند ، به اين بيان كه كنيز هم مانند آزاد ، انسان است ، و هيچ تفاوتى بين آن دو نيست ، و صرف رقيت و بردگى باعث نمىشود كه برده از لياقت مصاحبت و معاشرت و همسرى سقوط كند .
و ظاهر اين آيات - به طورى كه قابل انكار نيست - آن است كه خطاب در آن متوجه به مؤمنين از اين امت است ، در نتيجه تخفيف نامبرده در اين آيه تخفيفى بر خصوص اين امت است ، و مراد از آن همان معنايى است كه ما بيان كرديم .
و بنا بر اين اگر اين تخفيف را تعليل فرموده ، به اينكه « * ( خُلِقَ الإِنْسانُ ضَعِيفاً ) * » ، با اينكه اين علت صفتى است كه در همه انسانها وجود دارد ، هم در اين امت و هم در امتهاى گذشته ، با اينكه تخفيف مخصوص امت اسلام است ، از قبيل ذكر مقتضى عام و سكوت از ذكر عدم مانع است ، پس گويا فرموده : ما بر شما امت اسلام تخفيف داديم ، براى اينكه ضعف عمومى در نوع بشر اقتضا داشت تا جايى كه موانع جلوگير نشود ما اين تخفف را بدهيم ، ليكن در امتهاى گذشته موانعى پيوسته از فعليت دادن به اين تخفيف جلوگيرى مىكرد و نمىگذاشت اين رحمت ما در ساير امتها نيز گسترش يابد ، تا نوبت رسيد به شما و اين رحمت ما بر شما امت اسلام گسترش يافت ، و آثار آن در شما ظاهر گرديد ، و باعث شد سبب نامبرده -
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 449
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٤٤٩