* ( « سُنَنَ الَّذِينَ » ) * .
* ( « وَيَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ » ) * يعنى شما را هدايت كند به طريقه هاى زندگى سابقين يعنى انبيا و امتهاى صالح گذشته ، كه زندگى خود را در دنيا مطابق رضاى خدا پيش بردند ، و در نتيجه سعادت دنيا و آخرت خود را به دست آوردند ، و بنا بر اين معنا مراد از سنتهاى آنان ، سنتهاى آنان بطور اجمال است ، نه بطور تفصيل ، و بيان همه خصوصيات آن پس كسى اشكال نكند كه چگونه اين آيات بيانگر سنتهاى گذشتگان است ، با اينكه عينا همين آيات بعضى از سنتهاى آنان را نسخ مىكند ، نظير ازدواج برادران با خواهران در سنت آدم ابو البشر ، و جمع بين دو خواهر در سنت يعقوب ( ع ) ، كه در زمان واحد دو خواهر را در ازدواج داشت ، يكى ليا مادر يهودا و ديگرى راحيل مادر يوسف ، - آن طور كه در بعضى اخبار آمده .
البته در اين ميان معنايى ديگر نيز هست ، كه بعضى آيه را آن طور معنا كردهاند ، و آن اين است كه مراد از هدايت در آيه ، راهنمايى به همه سنتهاى همه امتهاى گذشته است ، چه آنها كه بر حق بودند ، و چه آنها كه در سنتهايشان راه باطل مىپيمودند ، و معناى آيه اين است كه ما مىخواهيم براى شما همه سنتهاى سابقه چه حق و چه باطلش را بيان كنيم ، تا شما مردم داراى بصيرت شويد ، و سنتهاى حق و صحيح را بگيريد و باطلش را رها كنيد .
و اين معنا عيبى ندارد ، جز اينكه هدايت در قرآن كريم در اين معنا استعمال نشده ، و هر جا استعمال شده به معناى راهنمايى به سوى حق است ، نظير آيه : « إِنَّكَ لا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّه يَهْدِي مَنْ يَشاءُ » « 1 » ، و يا اگر نامى از حق را نمىبرد منظورش همان حق است نظير آيه :
« إِنَّا هَدَيْناه السَّبِيلَ إِمَّا شاكِراً وَإِمَّا كَفُوراً » « 2 » و در مواردى كه معناى بالا مورد نظر باشد قرآن كريم تعبير به بيان و يا قصد و يا امثال آن مىكند ، نه تعبير به هدايت .
بله اگر جمله « يبين . . . » و جمله : « يهديكم » هر دو در جمله : * ( « سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ » ) * و جمله * ( « يَتُوبَ عَلَيْكُمْ . . . » ) * عمل كنند يعنى ما اين دو را راجع به آن دو بدانيم ، و برگشت معنا را به اين بدانيم كه : خداى تعالى سنتهاى گذشتگان را برايتان بيان مىكند ، و شما را به سوى خصوص حق آن سنتها هدايت مىكند ، و در مواردى كه مبتلا به باطل آن سنتها شديد از
هامش
( 1 ) تو نمىتوانى هر كس را دوست ميدارى هدايت كنى ، و ليكن اين خدا است كه هر كه را بخواهد هدايت مىكند . سوره قصص آيه 56 .
( 2 ) ما انسان را به سوى راه ، هدايت كرديم ، در حالى كه انسان يا شكرگزار هدايت ما است ، و يا كفرانگر آن است . سوره انسان آيه 3 .