گزيدن در آن زمين است ، و اين نوع تعبيرها را مجاز عقلى مىنامند ، و در محاورات شايع است .
و ليكن اين معنا با جمله : * ( « إِلَّا ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ » ) * نمىسازد براى اينكه مىدانيم اين استثنا ، استثناى از عمل همخوابگى است ، نه از علقه زوجيت و ازدواج ، كه بيانش به زودى مىآيد ، و همچنين با جمله : * ( « أَنْ تَبْتَغُوا بِأَمْوالِكُمْ مُحْصِنِينَ غَيْرَ مُسافِحِينَ » ) * به بيانى كه آن نيز به زودى مىآيد .
پس حق اين است كه موضوع حكم حرمت كه در آيه ذكر نشده ، و در تقدير گرفته شده است علقه نكاح نيست ، بلكه كلمه ( وطى ) و يا كلماتى ديگر كه مفيد معناى آن است ، مىباشد ، و اگر قرآن به نام آن تصريح نكرد به منظور رعايت ادب در گفتار بوده ، چون عادت قرآن همين است كه عفت كلام را رعايت كند .
و اگر در آيه مورد بحث خطاب را متوجه خصوص مردان نموده ، فرموده بر شما مردان حرام شده است مادران و دخترانتان و . . . با اينكه ممكن بود همين خطاب را متوجه زنان نموده ، بفرمايد : بر شما زنان حرام است كه به فرزندان و پدرانتان شوهر كنيد ، و يا بطور كلى و بدون خطاب بفرمايد بين زن و فرزندش و پدرش نكاح نيست ، براى اين بوده كه ( به آن بيانى كه در تفسير آيه شريفه : « الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ » « 1 » گذشت ) خواستگارى و اقدام به ازدواج و توليد نسل بر حسب طبع ، كار مردان است ، و تنها مردان هستند ( و نر هر حيوانى است ) كه به طلب جفت مىروند ، ( و تا كنون ديده نشده كه ماده از حيوانى به طلب نر برود ، و يا زنى براى انتخاب شوهر اين خانه و آن خانه را بكوبد ) .
و اما اينكه خطاب را در آيه متوجه جمع كرده و فرموده : ( عليكم - بر شما ) و نيز حرمت را متعلق به جمع از هر هفت طايفه كرده ، و فرموده : ( مادرانتان و دخترانتان . . . ) براى اين بوده كه كلام استغراق در توزيع را برساند ، ساده تر بگويم شامل همه مردها و عموم مادران و دختران و . . . بشود ، و اين معنا را برساند كه بر هر فرد از مردان شما حرام شده ازدواج با مادرش و دخترش . . . ، چون تحريم عموم افراد هفت طايفه بر عموم مردان معنا ندارد ، و همچنين تحريم تمامى افراد هفت طايفه از يك نفرها بر همه يك نفرها سخنى بىمعنا است ، چون اگر فرضا مادر و دختر و خواهر و عمه و خاله و دختر برادر و دختر خواهر من بر تمامى يك نفرهاى مسلمانان حرام باشد ، معنايش اين است كه پس در اسلام اصلا ازدواج حرام است ، چون هر مسلمانى هر زنى را كه بگيرد يا مادر كسى است يا دختر كسى و يا خواهر كسى ، و بنا بر اين
هامش
( 1 ) سوره نساء آيه 34 .