و اگر خواننده محترم ( كه خدايش توفيق دهد ) آن طورى كه بايد مساله را مورد دقت قرار دهد خواهد ديد كه تعدد توبه خداى تعالى با قياس به توبه عبد است ، و گرنه توبه او يكى است ، و آن عبارت است از رجوع خداى تعالى به رحمتش به سوى بنده كه هم قبل از توبه عبد را شامل مىشود و هم بعد از آن را ، و گاه هم مىشود كه بدون توبه عبد شامل حال او مىشود كه در سابق در ذيل آيه : * ( « وَلَا الَّذِينَ يَمُوتُونَ وَهُمْ كُفَّارٌ » ) * « 1 » از آن استفاده كرديم ، و گفتيم قبول شفاعت شفيع در حق بنده گنهكار در روز قيامت يكى از مصاديق توبه خداى تعالى است ، و آيه شريفه : « وَاللَّه يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَيُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيماً » « 2 » ، ( خدا مىخواهد بر شما توبه برد ، و كسانى كه شهوات را پيروى مىكنند مىخواهند شما به انحرافى بزرگ منحرف شويد ) .
مطلبى ديگر كه تذكرش لازم است اين كه مساله قرب و بعد نزديكى به خدا و دورى از او دو امر نسبى هستند ، ممكن است بعد ، در مقام قرب هم تحقق يابد ، بعد از يك مرحله ، و قرب به مرحله اى ديگر ، و بنا بر اين معناى توبه در باره رجوع بعضى از بندگان مقرب خدا نيز مصداق مىيابد ، چون موقف او را اگر مقايسه كنيم با موضع كسى كه از او مقربتر و به خداى تعالى نزديكتر است ، رجوع او به خدا ، توبه مىشود .
شاهد اين گفتار ما توبه هايى است كه خداى تعالى در كلام مجيدش از انبياى معصوم و بىگناه ( عليهم السلام ) حكايت فرموده از آن جمله در باره آدم ( ع ) چنين مىفرمايد : « فَتَلَقَّى آدَمُ مِنْ رَبِّه كَلِماتٍ فَتابَ عَلَيْه » « 3 » ، ( پس آدم كلماتى را از پروردگارش دريافت نمود ، و در نتيجه خداى تعالى توبه اش بپذيرفت ) . و نيز در حكايت دعاى ابراهيم و اسماعيل ( ع ) بعد از بناى كعبه مىفرمايد : « وَتُبْ عَلَيْنا إِنَّكَ أَنْتَ التَّوَّابُ الرَّحِيمُ » « 4 » و از موسى ( ع ) حكايت مىكند كه گفت : « سُبْحانَكَ تُبْتُ إِلَيْكَ وَأَنَا أَوَّلُ الْمُؤْمِنِينَ » « 5 » ، و در خطاب به پيامبر اسلام مىفرمايد : « فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّه حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالإِبْكارِ »
هامش
( 1 ) سوره نساء آيه 18 .
( 2 ) سوره نساء آيه 27 .
( 3 ) سوره بقره آيه 37 .
( 4 ) و توبه ما بپذير كه تو ، توبه پذير مهربانى ( سوره بقره آيه 128 ) .
( 5 ) منزهى اى خدا ، من به درگاهت توبه آوردم و اولين كسى هستم كه به تو ايمان دارد ( سوره اعراف آيه 143 ) .