خشونتشان در جنگ و در همه شؤون زندگى ، گو اينكه مردان اين مزيت را هم دارند ، و يكى از فرقهايى كه بين زن و مرد هست بشمار مىرود ، و بوسيله آن مرد از زن شناخته مىشود ، و در مجتمع بشرى آثارى عظيم در باب دفاع و جنگ و حفظ اموال و تحمل اعمال شاقه و شدائد و محنتها و نيز در ثبات و سكينت در هنگام هجوم ناملايمات بر آن مترتب مىگردد ، آثارى كه زندگى اجتماعى بدون آن تمام نمىشود ، و زنان طبعا نمىتوانند چنين آثارى از خود نشان دهند ، و ليكن در آيه مورد بحث منظور از برترى نمىتواند اين باشد ، بلكه همان برترى در تعقل است .
هم چنان كه وجود امتيازاتى ديگر در زن كه مجتمع بشرى بىنياز از آن نيست باعث نمىشود كه ما زن را بخاطر آن برتر از مرد دانسته ، و آن امتياز را ماده نقض بر آيه شريفه بگيريم و بگوئيم : اگر مردان در نيروى دفاع و حفظ اموال و ساير امتيازاتى كه بر شمرديم برتر از زنانند ، زنان هم در احساسات لطيف و عواطف رقيق برتر از مردانند ، هر چند كه مجتمع بدون آن پاى نمىگيرد ، چون عواطف نامبرده آثار مهمى در باب انس ، و محبت ، و سكونت دادن به دلها ، و رحمت و رأفت ، و تحمل بار سنگين تناسل ، و حامله شدن ، و وضع حمل كردن ، و حضانت ، و تربيت و پرستارى نسل ، و خدمت به خانه دارد ، و زندگى بشر با خشونت و غلظتى كه در مردان است ، و با نبود لينت و رقت زنان پاىگير نمىشود ، اگر غضب مردان لازم است ، شهوت زنان هم مورد نياز است و اگر دفع واجب و ضرورى است ، جذب هم لازم و ضرورى است .
و سخن كوتاه اينكه تجهيز مرد به نيروى تعقل و دفاع ، و تجهيز زن به عواطف و احساسات ، دو تجهيز متعادل است ، كه به وسيله آن دو كفه ترازوى زندگى در مجتمع كه مركب از مرد و زن است متعادل شده است ، و حاشا بر خداى سبحان از اينكه در كلامش از طريق حق منحرف ، و در حكمش مرتكب جور شود ، « أَمْ يَخافُونَ أَنْ يَحِيفَ اللَّه عَلَيْهِمْ » « 1 » ( و يا مىترسند از اينكه خداى تعالى عليه آنان سخنى بى جا بگويد و حكمى بجور براند ) « وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً » « 2 » ( و پروردگار تو بر احدى ظلم نمىكند ) آرى همين خداى تعالى است كه مىفرمايد : « بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ » « 3 » ( شما انسانها بعضى از بعض ديگريد ) ، و به همين التيام و بعضيت اشاره مىكند در آيه مورد بحث كه مىفرمايد « بِما فَضَّلَ اللَّه بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ » « 4 » . و
هامش
( 1 ) سوره نور آيه 50 .
( 2 ) سوره كهف آيه 49 .
( 3 ) سوره آل عمران آيه 195 - سوره نساء آيه 25 .
( 4 ) سوره نساء آيه 34 .