چيست و چرا در نصف عدد را اضافه كرد ؟ فرمود : * ( « نِصْفُ ما تَرَكَ أَزْواجُكُمْ » ) * « 1 » و در ربع اضافه را بريد و فرمود : * ( « وَلَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَكْتُمْ » ) * ، ( همسران شما از آنچه شما به جاى مىگذاريد ربع ( يك چهارم ) مىبرند ) ؟ پاسخ اين سؤال اين است كه وقتى كلمه اى به اصطلاح از اضافه قطع مىشود ، يعنى بدون اضافه مىآيد بايد با كلمه « من » به پايان برسد ، حال چه اينكه اين كلمه در ظاهر كلام آورده شود و چه در تقدير گرفته شود ، از سوى ديگر كلمه نامبرده ابتدا كردن و آغاز نمودن را مىرساند ، پس در جايى اضافه قطع مىشود ، و كلمه « من » به كار مىرود كه مدخول « من » نسبت به ما قبلش اندك و يا شبيه به اندك باشد و مستهلك در آن به شمار آيد نظير : سدس ( يك ششم ) و ربع ( يك چهارم ) و ثلث ( يك سوم ) نسبت به مجموع ، در چنين مواردى كلمه و عدد را بدون اضافه و با حرف « من » مىآورند ، لذا مىبينيم در مساله ارث فرموده : * ( « السُّدُسُ مِمَّا تَرَكَ » ) * ، * ( « فَلأُمِّه الثُّلُثُ » ) * ، * ( « فَلَكُمُ الرُّبُعُ » ) * ولى در مثل نصف و دو ثلث عدد را به مجموع مال اضافه كرد و فرمود : * ( « فَلَهُنَّ ثُلُثا ما تَرَكَ » ) * ، * ( « فَلَهَا النِّصْفُ » ) * ، كه اين نيز در تقدير اضافه شده ، و تقدير آن « نصف ما ترك » است و الف و لام كه بر سرش آمده به جاى مضاف اليه است .
* ( « وَإِنْ كانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ . . . » ) *
كلمه « كلاله » در اصل ، مصدر و به معناى احاطه است ، تاج را هم اگر اكليل مىگويند به اين جهت است كه بر سر احاطه دارد ، مجموع هر چيزى را هم كه « كل » به ضمه كاف مىخوانند ، براى اين است كه به همه اجزا احاطه دارد ، يك فرد سربار جامعه را هم اگر « كل بر جامعه » به فتحه كاف تعبير مىكنند ، براى اين است كه سنگينيش بر جامعه احاطه دارد .
راغب در مفردات مىگويد : كلاله نام ما سواى فرزند و پدر و مادر از ساير ورثه است .
و اضافه مىكند كه از رسول خدا ( ص ) روايت رسيده كه شخصى از آن جناب معناى كلاله را پرسيد ، فرمود : كسى كه بميرد و فرزند والد نداشته باشد ، كه در اين حديث كلاله را نام ميت گرفته و هر دو معنا صحيح است ، چون گفتيم كلاله مصدر است ، هم وارثان و هم مورث را شامل مىشود « 2 » .
مؤلف قدس سره : بنا بر اين هيچ مانعى نيست از اينكه كلمه « كان » در آيه شريفه ناقصه
هامش
( 1 ) نصف آنچه همسرانتان به جاى مىگذارند .
( 2 ) مفردات راغب ص 437 .