« مصلح » ، و همچنين حكم بين مردم « فاسد » و « مفسد » خلط كردهاند ، اسلام كه خم رنگرزى نيست ، اسلام مجموع معارف اعتقادى و اخلاقى است ، و قوانينى است عملى كه هر سه قسمت آن با يكديگر متناسب و مرتبط است و با همه تماميتش وقتى اثر مىگذارد كه مجموعش عملى شود و اما اگر كسى معارف اعتقادى و اخلاقى آن را به دست آورده و در مرحله عمل كوتاهى كند ، البته اثرى نخواهد داشت ، نظير معجونها كه وقتى يك جزء آن فاسد مىشود همه اش را فاسد مىكند و اثرى مخالف به جاى مىگذارد ، و نيز وقتى اثر مطلوب را مىبخشد كه بدن بيمار براى ورود معجون و عمل كردنش آماده باشد كه اگر انسانى كه آن را مصرف مىكند شرايط مصرف را رعايت نكند ، اثر آن خنثى مىگردد و چه بسا نتيجه و اثرى بر خلاف آنچه را كه توقع داشت مىگيرد .
گيرم كه سنت اسلامى نيروى اصلاح مردم و از بين بردن سستىها و رذائل عمومى را به خاطر ضعف مبانى قانونيش نداشته باشد ، سنت دموكراتيك چرا اين نيرو را نداشته و در بلوك شرق دنيا يعنى در بلاد اسلامنشين ، آن اثرى را كه در بلاد اروپا داشت ندارد ؟ خوب بود سنت دموكراتيك بعد از ناتوانى اسلام ، بتواند ما را اصلاح كند ؟ و چه شده است بر ما كه هر چه بيشتر جلو مىرويم و هر چه زيادتر براى پيشرفت تلاش مىكنيم بيشتر به عقب بر مىگرديم ، كسى شك ندارد در اينكه اعمال زشت و اخلاق رذيله در اين عصر كه روزگار به اصطلاح تمدن ! است در ما ريشه دارتر شده ، با اينكه نزديك به نيم قرن است كه خود را روشنفكر پنداشتهايم ، در حالى كه حيوانى بىبندوبار بيش نيستيم ، نه بهره اى از عدالت اجتماعى داريم و نه حقوق بشر در بين ما زنده شده است . از معارف عالى و عمومى و بالآخره از هر سعادت اجتماعى جز الفاظى بىمحتوا و دل خوش كن بهره اى نداريم ، تنها الفاظى از اين حقوق بر سر زبانهايمان رد و بدل مىشود .
و آيا مىتوانيد براى اين جواب نقضى كه ما بر شما وارد كرديم پاسخى بدهيد ؟ نه ، هرگز ، و جز اين نمىتوانيد عذر بياوريد كه در پاسخ ما بگوئيد : به اين جهت نظام دموكراتيك نتوانسته است شما را اصلاح كند كه شما به دستورات نظام دموكراتيك عمل نكرديد ، تا آثار خوبى در شما به جاى بگذارد و اگر اين جواب شما درست است ، چرا در مورد مكتب اسلام درست نباشد ؟ .
از اين نيز بگذريم و فرض كنيم كه ( العياذ باللَّه ) اسلام به خاطر سستى بنيادش نتوانسته در دلهاى مردم راه يافته و در اعماق جامعه بطور كامل نفوذ كند ، و در نتيجه حكومتش در جامعه دوام نيافته و نتوانسته است به حيات خود در اجتماع اسلامى ادامه دهد و موجوديت خود را حفظ كند ، به ناچار متروك و مهجور شده ، ولى چرا روش دموكراتيك كه قبل از جنگ
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 304
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٣٠٤