« بما لا تكون » غلط است ) .
بحث روايتى
در كتاب توحيد از امام صادق ع روايتى آورده كه در ضمن آن به راوى فرموده : شايد شما گمان كنيد كه خداى عز و جل غير از شما هيچ بشر ديگرى نيافريده ، نه ، چنين نيست ، بلكه هزار هزار آدم آفريده كه شما از نسل آخرين آدم از آن آدمها هستيد « 1 » .
مؤلف قدس سره : ابن ميثم نيز در شرح نهج البلاغه خود حديثى به اين معنا از امام باقر ع نقل كرده « 2 » و صدوق نيز همان را در كتاب خصال خود آورده « 3 » .
و در خصال از امام صادق ع روايت آورده كه فرمود : خداى عز و جل دوازده هزار عالم آفريده كه هر يك از آن عوالم از هفت آسمان و هفت زمين بزرگتر است و هيچيك از اهالى يك عالم به ذهنش نمىرسد كه خداى تعالى غير عالم او عالمى ديگر نيز آفريده باشد « 4 » .
و در همان كتاب از امام باقر ع روايت كرده كه فرمود : خداى عز و جل در همين زمين از روزى كه آن را آفريده ، هفت عالم خلق كرده ( و سپس بر چيده ) و هيچيك از آن عوالم از نسل آدم ابو البشر نبودند و خداى تعالى همه آنها را از پوسته روى زمين آفريد و نسلى را بعد از نسل ديگر ايجاد كرد و براى هر يك عالمى بعد از عالم ديگر پديد آورد تا در آخر آدم ابو البشر را بيافريد و ذريه اش را از او منشعب ساخت . . . « 5 » .
و در نهج البيان شيبانى از عمرو بن ابى المقدام از پدرش ابى المقدام روايت آورده كه گفت : من از امام ابى جعفر ع پرسيدم : خداى عز و جل حوا را از چه آفريد ؟ فرمود : اين مردم در اين باره چه مىگويند ؟ عرضه داشتم : مىگويند او را از دنده اى از دنده هاى آدم آفريد ، فرمود : دروغ مىگويند ، مگر خدا عاجز بود كه او را از غير دنده آدم خلق كند ؟ عرضه داشتم : فدايت شوم پس او را از چه آفريد ؟ فرمود : پدرم از پدران بزرگوارش نقل كرده كه گفتند :
هامش
( 1 ) توحيد ص 277 ح 2 طبع طهران .
( 2 ) شرح نهج البلاغة ابن ميثم ج 1 ص 173 .
( 3 ) خصال ج 2 ص 652 ح 54 .
( 4 ) خصال ج 2 ص 639 ح 14 .
( 5 ) خصال ج 2 ص 358 ح 45 .