فرد دارد ، مىفرمايد : « اى ابليس چه چيز تو را باز داشت از اينكه سجده كنى براى كسى كه من او را به دست خود خلق كردم ؟ . . . » ابليس گفت : « من از او شريفترم ، چرا كه مرا از آتش و او را از گل آفريدى » و در آخر از همان يك فرد تعبير به جمع كرده مىفرمايد : ابليس گفت :
« به عزتت سوگند كه همه آنان را گمراه خواهم كرد ، مگر بندگان مخلصت را » .
ليكن اين احتمال قابل قبول نيست ، و اشكالهاى زير آن را رد مىكند ، نخست اينكه مخالف ظاهر آياتى است كه نقل كرديم ، و دوم اينكه مخالف صريح آيه اى است كه در دنبال نقل داستان خلقت آدم و سجده ملائكه و خوددارى ابليس از آن - در سوره اعراف - آمده و فرموده : « يا بَنِي آدَمَ لا يَفْتِنَنَّكُمُ الشَّيْطانُ كَما أَخْرَجَ أَبَوَيْكُمْ مِنَ الْجَنَّةِ يَنْزِعُ عَنْهُما لِباسَهُما لِيُرِيَهُما سَوْآتِهِما » « 1 » .
چون ظهور اين آيه در اينكه آدم شخصى معين بوده و در بهشت بسر مىبرده و شيطان ، او و همسرش را فريب داده ، جاى ترديد نيست .
سوم مخالفتش با ظاهر آيه زير است كه مىفرمايد : « وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ قالَ أأَسْجُدُ لِمَنْ خَلَقْتَ طِيناً قالَ أرَأَيْتَكَ هذَا الَّذِي كَرَّمْتَ عَلَيَّ لَئِنْ أَخَّرْتَنِ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لأَحْتَنِكَنَّ ذُرِّيَّتَه إِلَّا قَلِيلًا » « 2 » .
و چهارم مخالفتش با ظاهر آيه مورد بحث است كه مىفرمايد : * ( « يا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْها زَوْجَها وَبَثَّ مِنْهُما رِجالًا كَثِيراً وَنِساءً . . . » ) * ، به همان بيانى كه در تفسيرش گذشت .
پس همه اين آيات - بطورى كه ملاحظه مىفرمائيد - با اين معنا كه جنس بشر به اعتبارى آدم ناميده شود و يك فرد از اين جنس هم به اعتبارى ديگر آدم خوانده شود نمىسازد و نيز با اين معنا كه خلقت بشر به اعتبارى به تراب نسبت داده شود و به اعتبارى ديگر به نطفه ، هيچ سازگارى ندارد ، مخصوصا آيه شريفه : « إِنَّ مَثَلَ عِيسى عِنْدَ اللَّه كَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَه مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَه كُنْ فَيَكُونُ . . . » « 3 » كه صريح در اين است كه خلقت آدم مانند خلقت عيسى و
هامش
( 1 ) اى بنى آدم زنهار كه شيطان شما را دچار فتنه نسازد ، هم چنان كه پدر و مادرتان را از بهشت بيرون كرد و لباسشان را از تنشان كند ، تا عورتشان نمودار شود . « سوره اعراف آيه : 27 »
( 2 ) و آن زمان كه به ملائكه گفتيم بر آدم سجده كنيد ، پس همگى سجده كردند مگر ابليس ، كه گفت : آيا بر كسى سجده كنم كه تو او را از گل آفريدى ؟ و اضافه كرد : به من بگو آيا اين موجود خاكى را بر من برترى داده اى ؟ اى خدا اگر تا قيامت عمرم دهى ذريه و نسل او را از راه بدر خواهم كرد ، مگر اندكى از آنان را . « سوره اسرا آيه 62 » .
( 3 ) « سوره آل عمران آيه 59 » .