بطور تفصيل نمىدانند ، هر چند كه فطرتشان علم اجمالى به آن دارد .
و سپس بعد از سه آيه مىفرمايد : « لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ فَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ تَعْلَمُونَ » « 1 » و بعد از شش آيه مىفرمايد : « ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ » « 2 » .
و نيز مىفرمايد : « فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّه بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَيُحِبُّونَه ، أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ ، يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّه وَلا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ » « 3 » و نيز مىفرمايد : « وَلَقَدْ كَتَبْنا فِي الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّكْرِ أَنَّ الأَرْضَ يَرِثُها عِبادِيَ الصَّالِحُونَ » « 4 » و نيز فرموده : « وَالْعاقِبَةُ لِلتَّقْوى » « 5 » ، پس اين آيات و امثال آن به ما خبر مىدهد كه ( اولا : اسلام دين فطرت است ، و ثانيا بشر به حكم فطرتش حركت كرده ، ولى در تطبيق با مصداق خطا رفته ، و ثالثا ) اسلام به زودى بطور كامل غلبه خواهد كرد ، و بر سراسر گيتى حكومت خواهد نمود .
بنا بر اين ، ديگر جا ندارد كه خواننده عزيز به اين گفتار گوش دهد كه بعضى گفتهاند :
هر چند « كه اسلام چند صباحى بر دنياى آن روز چيره گشت ، و يكى از حلقه هاى زنجيره تاريخ شد ، و در حلقه هاى ديگر بعد از خودش اثرها نهاد ، و حتى تمدن عصر امروز هم چه دانسته و چه ندانسته بر آن تكيه داشت ، ليكن اين چيرگى و غلبه اش تام و كامل نبود ، يعنى آن حكومتى كه در فرضيه دين با همه موارد و صورتها و نتايجش فرض شده ، تحقق نيافت چون چنين حكومتى قابل قبول طبع نوع انسانى نيست ، و تا ابد هم نخواهد بود ، و چنين فرضيه اى براى نمونه هم كه شده در تمامى نوع بشر تحقق نيافت ، تا تجربه شود ، و بشر به صحت و امكان
هامش
( 1 ) شرك مىورزند ، تا به آنچه به ايشان ارزانى داشتهايم كفران كنند ، تمتع كنيد كه به زودى خواهيد فهميد . « سوره نحل آيه : 55 » .
( 2 ) در ترى و خشكى عالم ، فساد رخ نمود ، به خاطر انحرافهايى كه بشر به دست خود مرتكب شد ، و اين ظهور فساد براى آن است كه خداى تعالى نمونه اى از آثار اعمال بشر را به ايشان بچشاند ، شايد برگردند .
« سوره روم آيه : 41 »
( 3 ) پس به زودى خداى تعالى مردمى را خواهد آورد كه دوستشان مىدارد و آنان نيز او را دوست مىدارند مردمى كه نسبت به مؤمنين متواضع و ذليل و نسبت به كفار مقتدر و شكستناپذيرند ، در راه خدا جهاد مىكنند ، و از سرزنش هيچ ملامتگرى هراس ندارند . « سوره مائده آيه : 54 »
( 4 ) در زبور هم بعد از تذكراتى وعده داديم كه زمين را سرانجام بندگان صالح من به ارث خواهند برد . « سوره انبيا آيه : 105 »
( 5 ) سرانجام پيروزى با متقين است . « سوره طه آيه : 32 »