نمىسازد ، ما نيز قبول داريم ، ليكن اين سخن چيزى را اثبات نمىكند ، چون ما هم نمىگوئيم با حفظ شرايط موجود در جهان احكام اسلام بدون هيچ درد سر جارى شود ، البته هر سنتى در هر جامعه اى جارى شده ابتدايى داشته يعنى ، قبلا نبوده و بعد موجود شده است ، و وقتى مىخواسته موجود شود البته شرايط حاضر ، با آن ناسازگار بوده و آن را طرد مىكرده و سنت نو هم با سنت قبليش مبارزه مىكرده ، و چه بسا بخاطر ريشه دار بودن سنت قبلى چند بارى هم شكست مىخورده ، و دوباره قيام مىكرده ، تا پس از دو يا سه بار شكست غلبه مىيافته و سنت قبلى را ريشه كن مىكردهاند ، و چه بسا اتفاق مىافتاده كه در مقابل سنت قبلى توان مقاومت نمىآوردهاند ، چون عوامل و شرايط موجود هنوز با آن مساعد نبوده و در نتيجه شكست مىخورده و به كلى از بين مىرفتند . تاريخ خود شاهد بر اين معنا است و از اين پيروزيها و شكستها ( چه در سنتهاى دينى ، و چه دنيوى ، و حتى در مثل نظام دموكراتيك و اشتراكى ) نمونه ها دارد .
مثلا نظام و سنت دموكراتيك ( كه در دنياى امروز سنت پسنديده است ) بعد از جنگ جهانى اول در روسيه شكل واقعى خود را از دست داد و به صورت نظامى اشتراكى و كمونيستى در آمد ، و بعد از جنگ جهانى دوم كشورهاى اروپاى شرقى نيز به روسيه ملحق شدند ، و سپس چين به آن پيوست ، و نيز فرضيه دموكراتيك در بين جمعيتى قريب به نصف سكنه روى زمين بى كلاه ماند و تقريبا يك سال قبل بود كه ممالك كمونيستى اعلام كردند .
كه رهبر فقيد شوروى ( استالين ) در طول مدت حكومتش يعنى سى سال بعد از حكومت لنين ، نظام اشتراكى را به نظام فردى و استبدادى منحرف كرد ، و حتى در همين روزها هم وضع چنين است كه اگر طايفه اى شيفته آن مىشود ، و طايفه اى ديگر از آن بر مىگردند و اگر جمعى به آن ايمان مىآورند جمعى ديگر مرتد مىشوند و اين نظام هم چنان رو به گستردگى مىرود ، تاريخ از اين قبيل نمونه ها زياد دارد ، قرآن كريم هم به اين حقيقت اشاره نموده مىفرمايد : « قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ ، فَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَانْظُروا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ » « 1 » ، و مىفهماند كه هر سنتى و نظامى كه با تكذيب آيات خدا همراه بوده به عاقبتى پسنديده منتهى نشده است .
پس صرف اينكه سنتى از سنتها با وضع حاضر انسانها انطباق ندارد دليل بر بطلان آن سنت و فساد آن نظام نيست ، بلكه آن سنت نيز مانند همه سنتهاى طبيعى كه در عالم جريان دارد ، پاىگير شدنش به دنبال فعل و انفعالها و كشمكشها با عوامل مختلفى است كه سد راهش مىشوند .
هامش
( 1 ) قبل از شما نيز سنتها و نظامهايى اجتماعى وجود داشت ، پس در زمين سيرى بكنيد تا بفهميد عاقبت تكذيب كنندگان چگونه بوده است . « سوره آل عمران آيه : 137 » .