كلى از بين برود ، و اين خود يكى از اسباب سستى و بى اعتبارى اين گونه روايات است .
اضافه كن بر اين آنچه را كه ما در اول اين بحث تذكر داديم و گفتيم : اختلاف مذاهب دينى هم در لحن اين روايات تاثير گذاشته ، هر كسى آنها را به طرف مذهب خود سوق داده تا مذهب خويش را با آن توجيه و تاييد كند .
علاوه بر اينكه جوهاى سياسى و انگيزه هايى كه در هر زمانى حاكم بوده اثرى جدى در حقايق و معارف داشته و نگذاشته كه حقايق ، آن طور كه بوده باقى بماند ، بلكه در هاله اى از ابهام و اخفايش كرده است ، بنا بر اين كسى كه مىخواهد در مسائل تاريخى غور و دقت كند بايد اين عوامل كه گفتيم در ضبط و نقل احاديث تاريخى دخالت داشتهاند را از نظر دور ندارد كه سخت در فهم حقايق مؤثر است ( و تنها خدا هادى است ) .
بحث تاريخى
شهدايى كه از مسلمانان در جنگ احد به درجه رفيع شهادت رسيدند ، هفتاد نفر بودند كه اينك فهرست اساميشان از نظر خوانندگان مىگذرد .
1 - حمزة بن عبد المطلب بن هاشم 2 - عبد اللَّه بن جحش 3 - مصعب بن عمير 4 - شماس بن عثمان ( اين چهار نفر ، از مهاجرين بودند كه در اين جنگ به شهادت رسيدند ) .
5 - عمرو بن معاذ بن نعمان 6 - حارث بن انس بن رافع 7 - عمارة بن زياد بن سكن 8 - سلمة بن ثابت بن وقش 9 - ثابت وقش 10 - رفاعة بن وقش 11 - عمرو بن ثابت بن وقش 12 - حسيل بن جابر پدر حذيفة اليمان 13 - صيفى بن قيظى