كتاب منتهى السؤال والأمل في علمي الأصول والجدل تأليف أبو عمر وعثمان بن عمر بن حاجب مالكي ( م . 646 ) مىباشد . مؤلف خود به دليل حجيم بودن كتاب ، مختصرى از آن را در أصول فقه گزينش كرده واين گزيده به مختصر الأصول شهرت يافت . شروح متعددى نيز بر اين كتاب نگاشته شد كه از جمله شرح سيّد شريف جرجانى ( م . 816 ه ) ومعروفترين آنها شرح قاضى عضد الدّين عبد الرحمن بن أحمد ايجى ( م . 756 ه ) مىباشد . اين شرح مجددا از سوى برخى فلاسفه وعلماء مورد تعليق قرار گرفت از جمله حواشي نگاشتهشده بر اين شرح ، حاشيهء ملا جلال الدّين دوانى است كه پس از نگارش ، از سوى أمير صدر الدّين محمّد كبير مورد اعتراض ورد قرار گرفت . دوانى در دومين حاشيهء خود بر اين شرح كوشيد تا اعتراضات صدر الدّين محمّد را پاسخ گويد امّا گويا ، پاسخها وتوجيهات وى مورد قبول صدر الدّين محمّد واقع نشد ، زيرا وى مجددا حاشيهء جديد خود را بر شرح مزبور در رد توجيهات دوانى به رشتهء تحرير درآورد .
كتاب سوّم : مقايسهاى است بين حواشي اين دو بزرگ بر شرح تجريد « 1 » ( شرح فاضل قوشچى بر تجريد الكلام خواجهء طوسي )
بر اين شرح كه با عنوان شرح جديد نيز معروفيت دارد حواشي وشروحى غير قابل شمارش نگارش يافته كه كشف المراد علّامه حلى يكى از آنهاست .
16 . مرآة الحقائق ومجلى الدقائق
غياث الدّين منصور اين رساله را براي غياث الدّين أبو المظفر بهادر خان در 7 مجلى ( مبادى فلسفه ؛ مسائل طبيعي ؛ مسائل فلكى ؛ أمور عامه ؛ مقولات ؛ خدا وآفرينش ؛ رستاخيز ) نگاشته است . وى در آغاز از خود به نام غياث مشهور به منصور ياد كرده ومىگويد كه در سى مسألهء فلسفي با ديگران خلاف كردم وبه همگان رسيد . برخى سخنانم را پسنديدند ودستهاى نپذيرفتند ، آنگاه آنها را مىشمارد .
مطالب را عنوانهاى ( ظل غربى ، نور مشرقى ، نور قمري ، اشراقات شمسي ) داده وپيداست كه ملا صدراى شيرازي ، هم در مسائل وهم در عنوانها از أو پيروى نموده است .
در پايان مىگويد : كه اين اشراقات در خواب شگفتى كه ديدم به جهان نور رفتهام به من رسيد . سپس اين رساله را نوشتم . آنگاه عنوانهاى مرموزى را كه در كتاب آورده بود
هامش
( 1 ) . الذريعة ، 20 / 131 .