ازليت ، وحدانيت ، ملكيت ، حق بودن ، خير بودن ، قهر وجهر ، تماميّت وقيّوميّت .
* مسألهء ماهيت ووجود ذهني :
سيّد سند در حاشيهء قديم خود بر شرح تجريد ( صفحات 26 - 27 ) ابتدأ دوگونه وجود را براي ماهيت عنوان كرده است :
1 - وجود خارجي كه ماهيت به اعتبار آن تحت مقولهاى از مقولات است .
2 - وجود ذهني كه به اعتبار آن كيفيّت نفساني است .
وى پس از استناد به سخن ابن سينا در الهيات الشفاء مىگويد :
ماهيت واحد در خارج نمىتواند هم جوهر وهم عرض باشد وما آن را محال مىشمرديم ولى اشكالى ندارد كه معقول اين ماهيت كه در خارج ، جوهر است ، در ذهن عرض وكيفيّتى نفساني باشد .
وسرانجام متذكر مىشود كه :
بههرحال صادق بودن تعريف كيف بر جميع ماهيات به حساب وجود ذهني ، ما را بر آن داشت كه صور همهء مقولات را در ذهن از مقولهء كيف بدانيم . « 1 »
ملا هادي سبزوارى بر اين عقيدهء سيّد انتقاد كرده ، مىگويد : عقيدهء أو براي دفع اشكال صدق جوهريت وعرضيت كافى است ، ولى اشكال جزئي بودن وكلى بودن امر واحد را برطرف نمىسازد . « 2 »
ليكن اين عقيدة مورد قبول وتأييد صدر المتألهين قرار گرفته است . وى تقدّم وجود بر ماهيت را پذيرفته ونيز وجود را موجب تعيّن ماهيت مىداند . ازاينرو صدر المتألهين مانند صدر الدّين بهطور كلى ماهيات ذهني را از مقولهء كيف به شمار مىآورد ، ولى وجود ذهني ماهيات را مانند وجود خارجي آنها از مقولات دهگانهء جوهر وعرض خارج مىداند « 3 » ودر دفاع از عقيدهء سيّد ، ضمن ايراد همهء اعتراضات دوانى بر صدر الدّين ، هيچيك را وارد ندانسته ، به تكتك آنها پاسخ مىدهد . « 4 »
آثار وتأليفات مير صدر الدين
كتب تراجم وفهارس ، از 16 اثر كه قطعا از تأليف سيّد سند مىباشد ، نام بردهاند .
لازم به ذكر است كه همهء آثار اين فيلسوف بزرگ به صورت نسخههاى خطى در
هامش
( 1 ) . بررسى آثار وأفكار فلسفي مير صدر الدّين ، عبد اللّه شكيبا ، 267 .
( 2 ) . شرح مبسوط منظومه ، مرتضى مطهرى ، 2 / 133 - 134 .
( 3 ) . الاسفار الأربعة ، 2 / 189 و 288 .
( 4 ) . همان ، 1 / 320 - 323 .