عقيدهء صدر الدّين مبنى بر تقدّم وجود بر ماهيت مورد قبول وتأييد صدر المتألهين قرار گرفته است . ونيز وجود را موجب تعيّن ماهيّت مىداند . ازاينرو صدر المتألهين مانند صدر الدّين دشتكى ، ماهيّات ذهني را از مقولهء كيف به شمار مىآورد . « 1 »
در بحث توحيد وبرهان صدّيقين ، عبارات سيّد را نقل كرده ونظر أو را با قول خود كه قول حق است يكى مىداند وضمن پاسخگوئى به اعتراضات دوانى هيچيك را بر سيّد وارد نمىداند . « 2 »
برخى آراء فلسفي
سيّد سند آراء وانديشههاى فلسفي خود را در مسألهء حق تعالى در رسالههاى مختلف خويش ، از جمله در رسالهء مستقلى با عنوان اثبات الواجب ، به رشتهء تحرير درآورده است . اين رساله توسط فرزندش غياث الدّين منصور با عنوان كشف الحقائق المحمّديّة شرح شده است .
* اثبات واجب تعالى :
متكلمين پيش از سيّد ، در مقام اثبات صانع به حدوث عالم متوسل مىشدند ومعتقد بودند كه چون عالم حادث است ، ازاينرو محتاج به محدث ومؤثرى است قديم . طبيعيون نيز با توجّه به نظام كلى عالم واينكه هر متحركى ناگزير احتياج به محرّكى غير متحرك دارد ، به اثبات صانع ومبدأ اوّل مىپرداختند . اين برهان ، برهان أرسطو يا برهان علل فاعلى نام گرفته است . فارابى با عدول از شيوهء اين دو گروه موجود را با نظر در أصل وجود ، به ممكن وواجب تقسيم كرد وبيان داشت كه ممكن ، خواه قديم زماني باشد وخواه حادث ، نيازمند به علّت ومرجّحى خواهد بود وچون
هامش
و 1 / 315 : وسلك بعض الأماجد مسلّما ، دقيقا قريبا من التحقيق لا بأس بذكره وما يرد عليه تشحيذا للأفهام وتوضيحا للمقام .
و 1 / 321 : تقرر عند هذا القائل تقدم الوجود على الماهية وهو الذي ساق عندنا اليه البرهان .
( 1 ) . الاسفار الأربعة ، 2 / 189 و 288 ؛ 1 / 320 - 323 .
( 2 ) . همان ، 6 / 81 و 82 ، ولعمري انه قريب المنهج من منهج الحق لو بدل مفهوم الوجود أو الواجب بحقيقة والموجود بما هو موجود .
علاقهمندان مىتوانند به منظور آشنائى بيشتر با أفكار فلسفي صدر الدّين محمّد مراجعه كنند به بررسى آثار وأفكار فلسفي مير صدر الدّين دشتكى ، عبد اللّه شكيبا ، رسالهء دكترى به راهنمائى جواد مصلح ، دانشكدهء الهيات ومعارف اسلامى - بىتا ، 270 - 35 .