وجود جمعيتهاى وسيع خارجى ، در شهرهاى ساحلى ، به اين نقاط حال و هواى شهرهاى بين المللى را مىداد . بسيارى از بازرگانان خارجى تجارت با هند را چنان سودآور مىيافتند كه با زنان محلى ازدواج كرده و در آنجا اقامت دائمى مىگزيدند . اغلب شهرهاى ساحلى مركز تجارتخانههاى بزرگى بودند كه در ماوراء درياها شعبه داشتند . صرافان ثروتمند پول وام مىدادند و اسناد تجارتى وعدهدار مىخريدند و اكثر آنان از محل وام دادن به بازرگانان زندگى مىكردند . به علت شرايط ناثابت زمان انتظار مىرود كه تقلب و كلاهبردارى فراوان و رايج بوده باشد ، اما به شهادت بازرگانان و سيّاحان آن روزگار صداقت و خوشقولى رايج در هند آن روز زبانزد همگان است .
بازرگانى خارجى ، هند را درگير تماس با اروپا و آسيا كرد . در همين مقطع زمانى بود كه چين در كسب سود از بازرگانى هند و افريقاى شرقى به رقابت پرداخت . اروپا با هدف كنارگذاردن اعراب درصدد تجارت مستقيم با آسيا برآمد . اندكاندك انحصار تجارت با شرق و غرب از دست هنديان خارج شد . اين تحول تدريجى و غير قابل اجتناب بود . بازرگانان هندى از جنوب شرقى آسيا ادويه مىآوردند . قبلا اين ادويه را كشتىهاى هندى به بنادر آسياى غربى حمل مىكردند . انحصار اين تجارت را اعراب از چنگ هنديان بهدرآوردند . نتيجه به زيان بازرگانان هند تمام شد . اما اين زيان را ، تا حدى ، افزوده شدن بر صادرات كالاهاى ساخت هند جبران كرد . فعاليت تجار هندى به تدريج محدود مىشد به بازرگانى داخلى هند ؛ زيرا تركها و افغانها چنان سرگرم جنگيدن بودند كه فرصت پرداختن به بازرگانى را نداشتند . اما صاحبان قدرت سياسى با بازرگانان عمدهاى كه دستبهكار تجارت خارجى بودند ، لااقل ديدگاهها و علاقههاى مشترك داشتند . اين واقعيت كه جمعى از بازرگانان عرب در هند سكونت دائم گزيدند ، به اين معنا بود كه لااقل بخشى از سود حاصل از بازرگانى خارجى در هند باقى مىماند .
راههاى بازرگانى دريايى تغيير نكرده بود و از همان راههاى هميشگى
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 397
مساهمون: روميلا تاپار
ص٣٩٧