دين با سطح مردمى آن ارتباط برقرار كرد . فرقهء عرفانى جلوهگاه اعتراضات خاص طبقات صاحب تخصص نيز بود . فرقهها و گروههاى مورد توجه عوام گاهى اعتراضات خود را با روشهاى حيرتآور نشان مىدادند ، مانند مراسم كالاموكها ( از فرقههاى شيواپرست ) و يا كاپاليكاها ( يكى ديگر از فرقههاى شيواپرست ) . اما پارهاى از اين آيينها از كهنترين مراسم مردم خارج از كاست ، كه هيچگاه با كيش هندويى بدانگونه كه برهمنها آن را تدوين كرده بودند آشنايى نداشتند ، ريشه مىگرفت . بنابراين اصلا جنبه اعتراض نداشت و فقط برطبق اعتقادات خود پرستش مىكردند . سنتگرايى برهمنى براى حفظ موقعيت خويش چاره نداشت مگر اينكه با اين طيف وسيع از تجليات مذهبى كنار بيايد و خود را با آن وفق دهد . برهمنها در اين راستا به گونهاى حيرتانگيز كامياب شدند و با تطبيق به موقع خود با شرايط زمان از مخمصه نجات يافتند . چون فرقه يا گروهى مورد توجه همگان مىشد ، اندكاندك مورد احترام قرار مىگرفت تا سرانجام در يكى از سطوح سلسله مراتب دين سنتى براى خود جا بازمىكرد . گرفتارى و دردسر آنگاه آغاز مىشد كه اين نهضت دينى نوپا به مقابلهء سياسى يا اقتصادى با نظام برهمنى برمىخاست .
فرقهگرايى به خصوص در ميان پيروان و ارادتمندان شيوا رواج داشت .
طيف مريدان شيوا از پيروان پارسامنش شانكارا آغاز مىشد و به مراسم جادوگرى آيين تانتريك خاتمه مىيافت . در ميان اين فرقههاى گوناگون آيين تانتريك از همه شگفتانگيزتر بود . اسم آنان از اسم نوشتههاى مقدس آنان ، تانتراها ، مشتق شده و بر فريضههاى كيش شيوا و كيش بودا اثر گذاشت .
كيش تانتريك در سدهء ششم پيدا شد اما از سدهء هشتم به بعد رواج يافت .
پايگاه اصلى آن در شمال شرقى هند بود . با تبت ارتباط داشت . بىشك پارهاى از مراسم آن از تبت اقتباس شده بود . اين آيين مدعى بود كه صورت ساده شدهء
تاريخ هند ( فارسى ) — صفحة 351
مساهمون: روميلا تاپار
ص٣٥١