مرصع با جواهرات به دست آمد كه تمام آنها هدايا و نذورات بزرگترين شخصيتهاى هندى بود . ارزش آنچه از اين معبد به دست آمد متجاوز از بيست هزار درهم بود . سلطان از همراهان راجع به معجزهء بت كه بدون تكيهگاهى يا وسيلهاى در فضا شناور بود پرسيد .
جمعى گفتند لابد تكيهگاهى پنهانى دارد . سلطان كسى را مأمور كرد تا برود و با نيزه زير و روى آن را بازرسى كند . آن شخص چنان كرد و تكيهگاهى نيافت . آنگاه يكى از ملازمان نظر داد كه سايبان روى بت از سنگ مغناطيس است و معمارى نابغه آن را با چنان مهارتى كار گذاشته كه بر همهء اطراف بت فشارى يكسان وارد مىآيد و بت در ميانه معلق است . ديگران با اين نظر موافق نبودند . آنگاه كه دو قطعه سنگ را از بالاى آن برداشتند بت به يك طرف تمايل يافت . چون سنگهاى بيشترى برداشتند تمايل بيشتر شد تا آنكه سرانجام بر زمين افتاد . « 1 »
محمود در سال 1030 مرد و مردم شمال هند آسوده شدند . اسم او يادآور يورشهاى ساليانه و بتشكنى بود . محمود آنچه را از غارت به دست مىآورد هزينه مىكرد تا جنبهء ديگر شخصيت خويش - نجيبزادهء بافضل بودن را - بنماياند . در غزنين كتابخانه و موزهاى بنياد گذاشت .
مسجدى را بنا كرد كه دربرگيرندهء عالىترين و دلنشينترين خصوصيات معمارى اسلامى معاصر بود . پس از پيكار در خوارزم محققى را با خود به هند آورد كه ابو ريحان بيرونى نام داشت و نابغهترين روشنفكر روزگار خود بود . تأليف بيرونى دربارهء هند بهنام تحقيق ماللهند شامل مشاهداتى از تمدن و فرهنگ هند است كه بهگونهاى حيرتانگيز موشكافانه و دقيق است .
حملات محمود موجب آگاهى هندوان از دنياى واقع در فراسوى مرزهاى شمال غربى خود و رويدادهايى كه در آنجا رخ مىداد ، نشد .
هامش
( 1 ) .Al . Kazwini , tranl . Eliot and Dawson , The History of India as told by its own Historians . vol . I , p . 97 .