براين زمينه ، آشوكا انديشهاى را مطرح ساخت كه براى نظرات سياسى و اجتماعى هندى تازگى داشت . انديشهاى كه اين اواخر به شدت در هندوستان مورد توجه قرار گرفته و موجب محبوبيت فوقالعادهء آشوكا شده است . « 1 » اين انديشه مبتنى بر تفسيرى است كه آشوكا از فلسفه مىكند . مراد انديشهء دمّه « 2 » است ؛ اسمى كه خود او براى اين طرز تفكر برگزيده بود . ( دمّه صورت پراكريت واژهء سانسكريتى درمه « 3 » به معناى « قانون كيهانى » يا « فضيلت » است كه اگر تعميم يابد ، مفهوم « نظم اجتماعى و دينى آنچه كه در جامعهء هندى است » را ايفاد مىكند . اما اين واژه در روزگار آشوكا معناى بس وسيعتر و فراگيرترى را مىرساند ، همانگونه كه از نحوهء كاربرد آن در سنگنبشتههاى آشوكا آشكار است . )
تحقيقات نخستين دربارهء آشوكا با كاربرد گواهى سالنامههاى بودائيان سيلان و همراه با فرمانهاى خود او صورت گرفت . نتيجهء طبيعى اين روش اين شد كه تعبير و تفسير فرمانها و دستورهاى او رنگ و طعم بودايى پيدا كند . گرويدن فرضى ناگهانى او را به كيش بودا ، برجستگى خاص بخشيدند .
وى را به صورت مظهر زهد بودايى ، پس از گرويدنش ، معرفى كردند . تا بدانجا كه يكى از مورخان با اصرار مىگويد آشوكا نه تنها شاه بلكه راهب هم بوده است . ترديدى نيست آشوكا مجذوب كيش بودا بوده و در عمل از تعاليم بودا پيروى مىكرده است . اما كيش بوادى روزگار او محدود به باورها و اعتقادات دينى نبود . علاوه بر كيش و مذهب ، نهضتى اجتماعى و روشنفكرانه در سطوح متعدد بود كه در بسيارى از وجوه و جوانب اجتماع تأثير مىگذاشت . ترديدى نيست كه هر دولتمرد سزاوار اين لقب ناچار بود با آن كنار آيد .
هامش
( 1 ) . آرم و علامت امروزى جمهورى هندوستان چهار شير روى يكى از سرستونهاى آشوكا است .
( 2 ) .Dhamma( 3 ) .Dharma