موارد پيشين است كه اين دو نژاد باهم تصادمات خصمانه پيدا كرده بودند . اين هر دو نكته ارتباط نزديكى با موضوع اصلى تاريخ او دارد ، يكى از آن جهت لازم است كه قدردانى واقعى نسبت به عظمت و مبارزه و فتح و پيروزى كه نصيب حريف شده حاصل شود ، ديگرى شرح دلايل و موجباتى است كه باعث پيدايش اين مبارزهء شديد شده بود كه طرز و جريان لشكركشى و چگونگى رفتار و كار متهاجمين را خوب روشن ميسازد . » « 1 »
باوجود نقاط ضعفى كه گاه مورخ در بيان اين قسمت از تاريخ جهان از خود نشان داده و با وجود اطالهء كلام و فقدان سليقه در انتخاب مطالب و سردى بيان در بعضى موارد خاص ، همين كه كتاب بپايان ميرسد خواننده احساس مىكند كه پردهاى زيبا و باشكوه از تاريخ گذشته در نظرش مجسم شده ، پردهء بزرگى كه اقوام و ملل مختلف را نشان ميدهد كه هريك سلاح بدست با لباسهاى بديع و شگفت خود قدم بصحنهء كارزار نهادهاند . در جوار آنان چهرهء باوقار و رعبآور پادشاه و شخصيتهاى برجستهء آن زمان مشاهده مىشود كه براى استقرار سلطهء جهانى بمفهوم آن زمان باهم دستوپنجه نرم ميكنند . صحنهء جنگ بزرگ سالامين را نشان ميدهد كه كشتىهاى دو حريف دستهدسته با صداهائى خشك و ترسناك بهم ميخورند و از برخورد آنها منظرهاى موحش در نظر مجسم مىشود . دريا از كشتى شكسته و تخته پاره پوشيده مىشود ، در حالى كه هنگام غروب آفتاب آرامشى عميق جانشين غوغاى روز مىشود و سپاهيان پارس در ميان سكوتى حزنانگيز در تاريكى خفيف شامگاه با اندامى خسته و روحى افسرده آهنگ مراجعت ميكنند .
* * * يكى از ايرادهائى كه محققان به هردوت وارد دانستهاند اينست كه وقتى مؤلف از اقوام مختلف سخن ميگويد با دقتى زياد از حد آنچه دربارهء زندگانى آنان
هامش
( 1 ) همان كتاب ، همان صفحه