* * * اين بود مختصرى درباره مطالبى كه هردوت در كتاب دوم خود تحت عنوان تاريخ مصر بيان كرده است . اكنون بايد ديد مؤلف كهن كه در كتاب اول خود مطالب مربوط به مادها و پارسها را « از قول دانشمندان پارسى » نقل كرده براى تهيه كتاب دوم خود از چه منبعى الهام گرفته است . نكتهاى كه امروز بر ما پوشيده نيست و نسبت به آن ترديد نداريم اينست كه اولا هردوت هرگز به سرزمين اصلى پارس قدم نگذارده بود و به همين جهت ناگزير بوده است آنچه دربارهء پارسها نقل مىكند بطور غير مستقيم از منابع پارسى بدست آورد ؛ و ثانيا هردوت در مسافرت بزرگى كه در آسياى صغير و سوريه و مصر درپيش گرفت در كشور اخير مدتى توقف كرد و از نزديك شهرهاى باستان مصر را تماشا كرد و با مردم آن مجالست كرد و بناهاى تاريخى آن را خود به چشم ديد . بنابراين بايد گفت كه بدون ترديد منبع قسمت مهمى از اطلاعات هردوت در اين كتاب گفته مصريان باستان و مشهودات و ملاحظات شخصى هردوت بوده است . مؤلف در بند 99 كه قسمت توصيفى خود را دربارهء سرزمين مصر بپايان مىرساند و شرح تاريخ گذشته مصر را آغاز مىكند خود به اين مطلب اشاره مىكند و چنين مينويسد : « تا اينجا هرچه گفتم نتيجه مشاهدات و تفكرات و تحقيقات خود من بود . ولى از اينجا ببعد آنچه مصريان نقل ميكنند آنطور كه خود شنيدهام نقل ميكنم و مختصرى هم از آنچه خود به چشم ديدهام به آن اضافه ميكنم » .
اگر بگفته هردوت اعتماد كامل داشته باشيم بايد منبع اصلى اطلاعات او را دربارهء مصر بقسمى كه خود مدعى است مشهودات مستقيم او بدانيم . ولى حقيقت آنست كه فقط قسمتى از اطلاعات هردوت ناشى از ملاحظات شخصى او است و ترديدى نيست كه مؤلف كهن قسمتى از اطلاعات خود را دربارهء مصر كه تا بند 99 از كتاب دوم شرح داده از مؤلفين قبل از خود اخذ كرده است .
سى الى چهل سال قبل از هردوت هكاته مورخ معروف يونان باستان سراسر مصر را سياحت كرده و مشاهدات خود را در كتابى كه امروز در دست نيست و از بين
تاريخ هرودت ( فارسى ) — صفحة 51
مساهمون: هرودت
ص٥١